Analisis Urin sebagai Komponen Penting dalam Penilaian Kesihatan

Oleh: Dr. Hanim Afzan Ibrahim
Pakar Perubatan Patologi Kimia dan Pensyarah Perubatan
Pusat Pengajian Sains Pergigian, Universiti Sains Malaysia, Kampus Kesihatan

Buah Pinggang sebagai Sistem Penapisan Tubuh

Setiap hari, tubuh manusia menghasilkan pelbagai bahan yang tidak lagi diperlukan atau berlebihan. Bahan-bahan ini perlu disingkirkan supaya badan kekal sihat dan berfungsi dengan baik. Proses mengekalkan keseimbangan dalaman ini melibatkan kerjasama pelbagai organ, termasuk hati, paru-paru, kulit dan terutama sekali buah pinggang. Salah satu hasil akhir proses tersebut ialah air kencing atau urin.

Buah pinggang boleh diibaratkan seperti sistem penapis dalam badan. Darah akan melalui berjuta-juta unit kecil yang dipanggil nefron. Di dalam nefron, proses penurasan, penyerapan semula dan rembesan berlaku secara teratur untuk memisahkan bahan yang perlu dikekalkan oleh tubuh dan bahan yang perlu disingkirkan.

Antara bahan buangan yang disingkirkan melalui buah pinggang ialah urea dan kreatinin. Sesetengah ubat dan metabolitnya juga boleh disingkirkan melalui urin, bergantung kepada sifat bahan tersebut serta cara ia diproses oleh tubuh. Urin yang terbentuk mengalir melalui ureter ke pundi kencing sebelum dikeluarkan melalui uretra.

Apa yang diperiksa dalam Analisis Urin?

Walaupun sering dianggap sebagai bahan buangan, air kencing sebenarnya mengandungi pelbagai maklumat biologi. Melalui analisis urin atau urinalisis, perubahan tertentu dalam komposisi urin dapat membantu menilai keadaan kesihatan, mengesan kemungkinan penyakit dan memantau keadaan pesakit. Urinalisis boleh melibatkan penilaian fizikal, pemeriksaan kimia menggunakan reagent strip dan pemeriksaan mikroskopik.

Pemeriksaan kimia boleh memberikan maklumat tentang kehadiran atau peningkatan bahan tertentu seperti protein, glukosa, keton, darah, bilirubin, nitrit dan leukocyte esterase. Pemeriksaan mikroskopik pula membolehkan makmal menilai sel darah merah, sel darah putih, sel epitelium, kristal, silinder (casts)dan mikroorganisma antara komponen lain.

Albuminuria sebagai Petunjuk Penglibatan Buah Pinggang

Kehadiran albumin dalam urin, khususnya apabila berlaku secara berterusan, boleh menjadi petunjuk kepada penglibatan buah pinggang. Nisbah albumin-kreatinin urin atau urine albumin-to-creatinine ratio (UACR) merupakan antara pemeriksaan yang digunakan untuk menilai albuminuria. UACR pada sampel urin rawak merupakan kaedah yang disyorkan untuk menilai dan memantau albumin urin. Sampel pertama waktu pagi lebih digemari bagi sesetengah penilaian kerana urin yang lebih pekat boleh membantu pengesanan analit pada kepekatan rendah.

Dalam konteks penyakit buah pinggang kronik, albuminuria perlu dinilai bersama parameter lain seperti anggaran kadar penapisan glomerulus (estimated glomerular filtration rate) (eGFR) dan keadaan klinikal pesakit. Garis panduan Kementerian Kesihatan Malaysia turut menekankan penilaian albuminuria atau proteinuria dalam pengurusan penyakit buah pinggang kronik.

Jangkitan Saluran Kencing dan kepentingan Kultur

Kehadiran sel darah putih atau bakteria dalam urin boleh memberikan petunjuk kepada kemungkinan jangkitan saluran kencing. Namun begitu, penemuan bakteria tidak semestinya membuktikan jangkitan kerana pencemaran sampel boleh berlaku semasa proses pengumpulan. Jika jangkitan disyaki dan pemeriksaan lanjut diperlukan, kultur urin boleh dilakukan untuk mengenal pasti organisma penyebab dan, apabila sesuai, ujian kepekaan antimikrob boleh membantu pemilihan rawatan.

Keputusan mikroskopi dan ujian kimia perlu ditafsirkan bersama gejala dan maklumat klinikal. Ini penting bagi mengelakkan tafsiran berlebihan terhadap satu-satu penemuan makmal.

Sampel yang betul, Keputusan yang boleh dipercayai

Ketepatan keputusan makmal bukan hanya bergantung kepada instrumen atau kaedah analisis. Ia juga bermula daripada proses sebelum sampel sampai ke makmal, iaitu fasa praanalitikal. Pengambilan sampel urin yang betul penting untuk mengurangkan risiko pencemaran.

Untuk pemeriksaan tertentu, pesakit mungkin diarahkan mengumpulkan sampel urin pertengahan aliran atau clean-catch midstream urine. Pesakit perlu mengikuti arahan pembersihan yang diberikan, memulakan kencing dan kemudian mengumpulkan bahagian pertengahan aliran ke dalam bekas yang sesuai. Bekas perlu ditutup dengan kemas, dilabel dengan maklumat yang diperlukan dan dihantar mengikut keperluan makmal. Panduan CLSI (Clinical and Laboratory Standards Institute) membantu petugas kesihatan memastikan sampel air kencing diambil, disimpan dan dihantar ke makmal dengan cara yang betul.

Urin dalam Pemantauan Diabetes dan Hipertensi

Diabetes dan hipertensi merupakan antara keadaan kronik yang mempunyai hubungan rapat dengan penyakit buah pinggang. Kerosakan buah pinggang boleh berlaku secara beransur-ansur dan pada peringkat awal mungkin tidak menyebabkan gejala yang jelas. Dalam keadaan ini, pemeriksaan UACR bersama kreatinin serum dan eGFR boleh membantu menilai keadaan buah pinggang. Bagi pesakit diabetes, pengesanan albuminuria amat penting kerana ia boleh menjadi salah satu tanda awal penglibatan buah pinggang.

Ujian Urin dalam Kehamilan

Pemeriksaan air kencing penting semasa kehamilan untuk membantu mengesan masalah kesihatan, termasuk jangkitan saluran kencing. Sesetengah wanita hamil mungkin mempunyai bakteria dalam air kencing tanpa mengalami sebarang gejala, seperti sakit ketika membuang air kecil. Keadaan ini dikenali sebagai bakteria dalam air kencing tanpa gejala. Oleh itu, ujian kultur urin boleh dilakukan untuk mengesan kehadiran bakteria tersebut.

Selain itu, ujian air kencing juga boleh mengesan kehadiran protein atau gula, bergantung pada jenis ujian yang dijalankan. Walau bagaimanapun, keputusan ini perlu dinilai bersama maklumat lain, seperti tekanan darah, gejala yang dialami dan pemeriksaan kesihatan ibu, bagi membantu doktor menentukan keadaan kesihatan ibu dan kandungannya.

Jangan Abaikan Perubahan yang Berterusan

Warna, kejernihan atau bau urin boleh berubah disebabkan pelbagai faktor, termasuk tahap penghidratan, makanan tertentu dan ubat-ubatan. Namun, perubahan yang berterusan, terutama apabila disertai sakit atau pedih ketika membuang air kecil, kerap membuang air kecil, demam, sakit di bahagian pinggang atau darah dalam urin, wajar mendapatkan penilaian perubatan.

Keputusan urin yang normal tidak semestinya menolak semua kemungkinan penyakit, sama seperti keputusan yang tidak normal tidak semestinya bermaksud seseorang mempunyai penyakit tertentu. Keputusan makmal perlu ditafsirkan bersama sejarah pesakit, pemeriksaan fizikal dan, jika diperlukan, ujian makmal atau pengimejan yang lain.

Air kencing merupakan lebih daripada sekadar hasil perkumuhan. Ia ialah salah satu spesimen biologi yang mudah diperoleh tetapi mampu memberikan maklumat penting mengenai proses yang berlaku dalam tubuh. Daripada penilaian fungsi buah pinggang dan keseimbangan metabolik hinggalah kepada pengesanan jangkitan dan pemantauan komplikasi penyakit kronik, analisis urin memainkan peranan penting sebagai sebahagian daripada pendekatan makmal dalam penjagaan kesihatan moden.

Rujukan

1-National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Assess Urine Albumin; Albuminuria: Albumin in the Urine.

2-Kementerian Kesihatan Malaysia. Management of Chronic Kidney Disease in Adults, Second Edition.

3-Clinical and Laboratory Standards Institute (CLSI). PRE05: Processes for the Collection of Urine Specimens. 1st ed. 2024.

4-National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Quick Reference on UACR & GFR in Evaluating Patients with Diabetes for Kidney Disease.

Biodata Penulis

Dr. Hanim Afzan binti Ibrahim ialah Pakar Perubatan Patologi Kimia dan Pensyarah Perubatan di Pusat Pengajian Sains Pergigian, Universiti Sains Malaysia Kampus Kesihatan.

Pernyataan Penggunaan AI

Kecerdasan buatan (AI), termasuk ChatGPT oleh OpenAI, digunakan sebagai alat bantuan dalam penyediaan rangka, penyusunan draf dan penyuntingan bahasa artikel. Infografik turut dihasilkan dengan bantuan ChatGPT. Semua kandungan artikel dan infografik telah disemak oleh penulis bagi memastikan ketepatan dan kesesuaiannya sebelum diterbitkan.