Kepelbagaian Spesies Pokok di Hutan Tanah Pamah

Penulis: Nur Balqis Binti Samdan¹  & Dr. Syazuani Binti Mohd Shariff²

¹Pelajar Ijazah Sarjana Muda Sains (Biologi) dengan Kepujian, UiTM Cawangan Negeri Sembilan, Kampus Kuala Pilah
²Pensyarah Kanan, UiTM Cawangan Negeri Sembilan, Kampus Kuala Pilah

Hutan tanah pamah atau lowland forest merupakan antara ekosistem hutan yang paling kaya dengan kepelbagaian spesies di dunia, khususnya di kawasan tropika seperti Asia Tenggara dan Malaysia. Hutan ini biasanya terletak di kawasan altitud rendah, kebiasaannya di bawah 300 meter dari aras laut, dengan keadaan iklim yang panas dan lembap sepanjang tahun. Hujan yang turun secara konsisten menjadikan tanahnya subur dan sangat sesuai untuk pertumbuhan pelbagai jenis tumbuhan. Keadaan persekitaran ini membolehkan ribuan spesies pokok hidup bersama dalam satu kawasan hutan, menjadikan hutan tanah pamah sebagai salah satu ekosistem paling kompleks dan produktif di bumi. Walaupun kelihatan seperti hutan biasa pada pandangan mata, hakikatnya hutan tanah pamah menyimpan kekayaan biodiversiti yang sangat tinggi dan memainkan peranan penting dalam kestabilan alam sekitar.

Pokok-pokok di hutan tanah pamah tumbuh dengan pelbagai saiz dan bentuk, daripada pokok kecil di lantai hutan hingga pokok gergasi yang boleh mencapai ketinggian lebih 50 meter. Kanopi hutan yang tebal membentuk lapisan hijau yang menapis cahaya matahari, menjadikan bahagian bawah hutan lebih redup namun tetap menyokong kehidupan tumbuhan lain seperti paku-pakis, herba, palma dan rotan. Salah satu keistimewaan utama hutan tanah pamah ialah jumlah spesies pokok yang sangat tinggi, di mana dalam satu hektar hutan boleh terdapat ratusan spesies yang berbeza. Struktur hutan tanah pamah terdiri daripada beberapa lapisan utama iaitu lapisan emergen, kanopi, subkanopi dan lantai hutan. Antara kumpulan pokok yang paling dominan ialah keluarga Dipterocarpaceae, termasuk meranti, keruing, kapur dan balau, yang bukan sahaja penting dari segi ekologi tetapi juga bernilai tinggi dari sudut ekonomi.

Lapisan kanopi hutan membentuk seakan-akan bumbung hutan yang padat dan berfungsi untuk mengawal suhu serta kelembapan di dalam hutan. Di lapisan subkanopi dan lantai hutan pula, terdapat pokok-pokok bersaiz sederhana dan kecil yang mampu beradaptasi dengan keadaan cahaya yang terhad. Pembahagian lapisan hutan ini mengurangkan persaingan secara langsung antara spesies pokok dan membolehkan pelbagai spesies hidup secara harmoni dalam satu ekosistem yang sama. Pokok-pokok ini bukan sahaja penting dari segi struktur hutan, malah turut mempunyai nilai ekonomi yang tinggi sebagai sumber kayu balak. Selain itu, terdapat juga pelbagai jenis pokok buah-buahan hutan yang lain seperti durian hutan, rambutan hutan dan manggis liar yang menjadi sumber makanan utama kepada banyak hidupan liar.

Kepelbagaian spesies pokok ini amat penting untuk mengekalkan keseimbangan dan kestabilan ekosistem hutan tanah pamah. Setiap spesies memainkan peranan tersendiri, sama ada dalam kitaran nutrien, penyimpanan air, perlindungan tanah daripada hakisan, atau penyediaan habitat kepada hidupan lain. Apabila hutan mempunyai banyak spesies yang berbeza, ia menjadi lebih tahan terhadap gangguan seperti serangan penyakit, perosak dan perubahan cuaca. Jika satu spesies terjejas, spesies lain masih boleh menjalankan fungsi ekologi yang diperlukan. Selain itu, pokok-pokok di hutan tanah pamah menyerap karbon dioksida dari atmosfera dan menyimpannya dalam bentuk biomassa, sekali gus membantu mengurangkan kesan perubahan iklim. Kepelbagaian spesies meningkatkan keupayaan hutan untuk menyimpan karbon dengan lebih berkesan kerana setiap spesies mempunyai cara pertumbuhan dan penyimpanan karbon yang berbeza.

Hutan tanah pamah juga menjadi asas kepada kehidupan pelbagai hidupan lain seperti burung, serangga, mamalia dan reptilia. Banyak haiwan bergantung secara langsung kepada spesies pokok tertentu untuk mendapatkan makanan, tempat berlindung dan kawasan pembiakan. Hubungan antara pokok dan hidupan lain sangat kompleks dan saling bergantung, contohnya proses pendebungaan oleh serangga dan penyebaran biji benih oleh burung atau mamalia. Terdapat juga fenomena tertentu di mana pokok-pokok berbunga dan berbuah secara serentak dalam tempoh tertentu, yang bukan sahaja penting untuk pembiakan pokok tetapi juga menyediakan sumber makanan bermusim kepada haiwan hutan.

Namun begitu, hutan tanah pamah kini berdepan ancaman serius akibat daripada pembukaan hutan untuk aktiviti pertanian, perladangan, pembalakan dan pembangunan. Pemusnahan hutan menyebabkan banyak spesies pokok hilang, malah ada yang pupus sebelum sempat dikenal pasti atau dikaji. Kehilangan spesies pokok ini boleh menyebabkan kesan berantai terhadap keseluruhan ekosistem. Haiwan yang bergantung kepada spesies pokok tersebut akan turut terjejas, seterusnya mengganggu proses pendebungaan dan penyebaran biji benih. Dalam jangka masa Panjang pula, struktur serta fungsi hutan boleh berubah, sekali gus menyebabkan penurunan kestabilan ekosistem secara keseluruhan. Selain aktiviti manusia, perubahan iklim turut memberi tekanan besar kepada hutan tanah pamah melalui perubahan suhu dan corak hujan yang boleh menjejaskan pertumbuhan serta pembiakan pokok.

Oleh itu, usaha pemuliharaan dan pengurusan hutan secara lestari amat penting untuk memastikan kepelbagaian spesies pokok terus terpelihara. Penubuhan kawasan hutan simpan, kawalan pembalakan, penanaman semula pokok dengan pelbagai spesies serta peningkatan kesedaran masyarakat merupakan langkah penting ke arah perlindungan hutan. Hutan tanah pamah bukan sekadar sumber ekonomi, tetapi merupakan khazanah alam yang menyokong kehidupan, mengawal iklim dan menyediakan manfaat besar kepada manusia. Melindungi kepelbagaian spesies pokok di hutan tanah pamah bermakna kita menjaga keseimbangan alam dan menjamin kesejahteraan generasi akan datang.

Kesimpulannya, hutan tanah pamah bukan sahaja kaya dengan sumber ekonomi, malah merupakan khazanah alam yang menyediakan pelbagai manfaat penting kepada hidupan di sekitarnya. Oleh itu, semua pihak seharusnya memainkan peranan yang signifikan dalam memelihara hutan tanah pamah agar kekal terpelihara untuk generasi akan datang. Usaha pemuliharaan yang dilaksanakan perlu diteruskan dan diperkukuh secara berterusan bagi memastikan kelestarian hutan ini dapat dikekalkan dengan lebih berkesan. Sehubungan itu, perlindungan hutan tanah pamah memerlukan penglibatan menyeluruh daripada pihak kerajaan, sektor swasta, komuniti tempatan serta masyarakat umum. Dengan pengurusan yang berkesan dan tahap kesedaran yang tinggi, hutan tanah pamah dapat terus dipelihara sebagai warisan alam yang bernilai tinggi dan berkekalan.

Kredit foto-thedatai Langkawi