Satu Ladang, Pelbagai Ternakan: Cabaran Sains di Sebalik Penternakan Integrasi

Penulis: Dr. Amirul Faiz Mohd Azmi
Pensyarah Kanan & Pengurus Ladang Pengajar & Keusahawanan Veterinar
Jabatan Sains Praklinikal Veterinar, Fakulti Perubatan Veterinar,
Universiti Malaysia Kelantan

Penternakan Integrasi: Trend yang Semakin Mendapat Perhatian

Dalam usaha meningkatkan pengeluaran makanan dan mengurangkan kos operasi, semakin ramai penternak di Malaysia mula mengamalkan sistem penternakan integrasi, iaitu memelihara lebih daripada satu spesies ternakan seperti lembu, kambing, biri-biri, ayam dan itik dalam satu kawasan ladang. Pendekatan ini bukan sahaja mampu mempelbagaikan sumber pendapatan, malah dapat memanfaatkan penggunaan tanah, tenaga kerja dan sumber makanan dengan lebih cekap.

Namun begitu, di sebalik potensi keuntungan tersebut, penternakan integrasi turut membawa pelbagai cabaran yang memerlukan pemahaman saintifik. Tanpa pengurusan yang sistematik, sistem ini boleh meningkatkan risiko penyakit, menjejaskan kebajikan haiwan dan mengurangkan produktiviti ladang.

Mengapa Penternakan Integrasi Semakin Popular?

Peningkatan kos makanan ternakan, kekurangan tanah pertanian serta keperluan meningkatkan sekuriti makanan negara mendorong ramai penternak mencari pendekatan yang lebih lestari. Dalam sistem integrasi, sisa daripada satu aktiviti boleh dimanfaatkan untuk aktiviti lain. Sebagai contoh, najis ternakan boleh diproses menjadi kompos atau baja organik, manakala kawasan ragutan dapat dimanfaatkan secara lebih optimum oleh spesies yang berbeza.

Selain itu, penternak tidak bergantung kepada satu jenis ternakan sahaja. Jika harga pasaran bagi satu komoditi menurun, hasil daripada spesies lain masih mampu membantu mengekalkan pendapatan ladang.

Cabaran Pertama: Risiko Penyakit Silang

Cabaran paling besar dalam penternakan integrasi ialah risiko penyebaran penyakit antara spesies. Walaupun tidak semua penyakit boleh menjangkiti pelbagai jenis haiwan, perkongsian kawasan, sumber air dan peralatan boleh meningkatkan peluang penyebaran patogen. Pergerakan pekerja dari satu kandang ke kandang lain tanpa amalan biosekuriti yang baik juga boleh membawa bakteria, virus atau parasit. Justeru, setiap ladang perlu mempunyai pelan biosekuriti yang jelas, termasuk laluan pergerakan pekerja, jadual sanitasi, kawalan pelawat dan prosedur kuarantin bagi haiwan baharu.

Antara contoh penyakit yang sering menjadi kebimbangan ialah:

• Demam Kuku dan Mulut yang boleh menjangkiti lembu, kambing dan babi serta merebak dengan cepat melalui peralatan dan pergerakan manusia
• Influenza Burung yang menyerang ayam dan itik melalui air serta najis tercemar
• Salmonellosis yang melibatkan pencemaran bakteria pada makanan dan air serta boleh menjangkiti pelbagai spesies
• Pasteurellosis yang sering berlaku pada ruminan dan ayam terutama dalam keadaan stres dan kepadatan tinggi
• Coccidiosis yang disebabkan oleh parasit usus dan mudah merebak melalui persekitaran lembap
• Leptospirosis yang merupakan penyakit zoonotik dan boleh menjangkiti haiwan serta manusia melalui air atau tanah yang tercemar air kencing haiwan.

Semua ini menunjukkan bahawa kawalan biosekuriti yang ketat amat penting bagi memastikan kelestarian sistem penternakan integrasi.

Cabaran Kedua: Keperluan Nutrisi yang Berbeza

Ramai beranggapan semua haiwan ternakan boleh diberikan makanan yang sama. Hakikatnya, setiap spesis mempunyai sistem pencernaan dan keperluan nutrisi yang berbeza.Sebagai contoh, lembu dan kambing merupakan haiwan ruminan yang memerlukan diet tinggi serat bagi memastikan fungsi rumen berjalan dengan baik, di samping keperluan tenaga dan protein yang seimbang untuk menyokong aktiviti mikroorganisma rumen. Sebaliknya, ayam memerlukan makanan yang lebih tinggi kandungan tenaga dan protein untuk menyokong pertumbuhan, pembentukan tisu badan serta penghasilan telur secara optimum.

Selain itu, faktor seperti umur, tahap pengeluaran (contohnya laktasi atau pengeluaran telur), serta keadaan fisiologi turut mempengaruhi keperluan nutrisi setiap haiwan. Kesilapan memberikan makanan yang tidak sesuai bukan sahaja meningkatkan kos pengeluaran, malah boleh menyebabkan gangguan kesihatan, ketidakseimbangan metabolik, pertumbuhan yang perlahan dan penurunan produktiviti ternakan secara keseluruhan.

Cabaran Ketiga: Pengurusan Sisa Ternakan

Semakin banyak spesies dipelihara, semakin kompleks pengurusan sisa yang perlu dilakukan. Jika tidak diurus dengan baik, najis ternakan boleh menghasilkan bau yang tidak menyenangkan, menarik kehadiran lalat, mencemarkan sumber air dan meningkatkan pelepasan gas rumah hijau. Pendekatan berasaskan sains seperti pengkomposan, penghasilan bokashi, penggunaan mikroorganisma berfaedah (Effective Microorganisms, EM) serta sistem biogas mampu mengurangkan impak negatif tersebut. Malah, sisa yang dahulunya dianggap sebagai masalah kini boleh menjadi sumber pendapatan tambahan melalui penghasilan baja organik.

Selain itu, aplikasi teknologi rawatan sisa ini turut membantu menstabilkan kandungan nutrien dalam najis ternakan, menjadikannya lebih selamat dan efektif sebagai baja tanaman. Sistem biogas pula bukan sahaja merawat sisa secara mesra alam, tetapi juga menjana tenaga boleh guna seperti gas metana yang boleh digunakan untuk tujuan memasak atau operasi ladang. Pendekatan ini secara keseluruhannya menyokong konsep ekonomi kitaran dalam penternakan integrasi, di mana sisa diubah menjadi sumber bernilai tinggi yang menyumbang kepada kelestarian sistem ladang.

Cabaran Keempat: Kebajikan Haiwan

Setiap spesies mempunyai keperluan ruang, tingkah laku dan persekitaran yang berbeza. Ayam memerlukan reban yang kering dan mempunyai pengudaraan yang baik, manakala lembu dan kambing memerlukan ruang untuk bergerak serta berehat dengan selesa.

Pengurusan yang mengabaikan kebajikan haiwan boleh menyebabkan tekanan (stress), peningkatan penyakit, kadar pembiakan yang rendah dan penurunan prestasi pengeluaran. Oleh itu, reka bentuk ladang perlu mengambil kira keperluan khusus setiap spesies.

Cabaran Kelima: Perubahan Iklim

Fenomena cuaca panas yang semakin kerap memberi kesan kepada hampir semua ternakan. Tekanan haba menyebabkan haiwan kurang makan, lebih banyak minum dan menghasilkan pertumbuhan atau pengeluaran susu serta telur yang lebih rendah.

Oleh itu, penternak perlu menyediakan teduhan, sistem pengudaraan yang baik, bekalan air bersih yang mencukupi serta mengubah jadual pemberian makanan mengikut keadaan cuaca. Penggunaan teknologi seperti sensor suhu dan kelembapan juga semakin penting dalam pengurusan ladang moden.

Peranan Sains dalam Penternakan Integrasi

Sains memainkan peranan penting dalam memastikan sistem penternakan integrasi dapat dijalankan secara mampan. Melalui penyelidikan dalam bidang nutrisi, kesihatan haiwan, mikrobiologi, kejuruteraan pertanian dan teknologi digital, pelbagai inovasi telah diperkenalkan bagi membantu penternak meningkatkan produktiviti tanpa mengabaikan aspek alam sekitar dan kebajikan haiwan.
Penggunaan sistem pemantauan digital, formulasi makanan yang lebih tepat, analisis data ladang dan teknologi automasi kini semakin mudah diakses oleh penternak berskala kecil mahupun komersial.

Tambahan lagi, pendekatan saintifik dalam penternakan integrasi turut merangkumi penggunaan konsep kitaran nutrien di mana sisa ternakan dimanfaatkan semula sebagai baja organik untuk tanaman, sekali gus mengurangkan pembaziran dan pencemaran alam sekitar. Kajian dalam mikrobiologi juga membantu meningkatkan kecekapan proses penghadaman haiwan melalui penggunaan probiotik dan enzim tambahan yang dapat meningkatkan penyerapan nutrien serta kesihatan usus ternakan.

Di samping itu, model pemakanan berasaskan keperluan nutrien spesifik haiwan telah membolehkan formulasi makanan yang lebih efisien dari segi kos dan prestasi pengeluaran. Teknologi penderiaan jauh (remote sensing) dan Internet of Things (IoT) pula membolehkan pemantauan kesihatan, tingkah laku dan produktiviti ternakan dilakukan secara masa nyata, seterusnya membantu membuat keputusan pengurusan ladang yang lebih tepat dan cepat.

Keseluruhannya, integrasi antara sains dan teknologi ini bukan sahaja meningkatkan kecekapan sistem penternakan, malah menyokong kelestarian jangka panjang melalui pengurangan impak alam sekitar serta peningkatan kesejahteraan haiwan dan daya saing industri ternakan.

Penternakan integrasi bukan sekadar memelihara pelbagai jenis ternakan dalam satu kawasan. Ia merupakan satu sistem yang memerlukan perancangan, pengurusan dan aplikasi ilmu sains yang menyeluruh. Dengan pengurusan biosekuriti yang baik, nutrisi yang tepat, pengurusan sisa yang lestari serta penekanan terhadap kebajikan haiwan, sistem ini berpotensi menjadi antara penyelesaian penting dalam memperkukuhkan sekuriti makanan negara.

Pada masa hadapan, kejayaan sesebuah ladang bukan lagi hanya bergantung kepada bilangan haiwan yang dipelihara, tetapi sejauh mana penternak mampu mengaplikasikan pengetahuan saintifik dalam setiap aspek pengurusan. Pendekatan inilah yang akan menentukan daya saing sektor penternakan Malaysia dalam menghadapi cabaran global yang semakin kompleks.

Rujukan

1. Jabatan Perkhidmatan Veterinar Malaysia (DVS). Kod Amalan Penternakan Baik (GAHP).
2. Food and Agriculture Organization (FAO). Good Practices for Sustainable Livestock Production.
3. National Research Council. (2001). Nutrient Requirements of Dairy Cattle.
4. National Research Council. (2007). Nutrient Requirements of Small Ruminants.
5. World Organisation for Animal Health (WOAH). Terrestrial Animal Health Code.