Debu Gunung Berapi Anak Krakatau: Dari Udara ke Paru-Paru, Dari Letusan ke Kesan Domino

Penulis: Ts. Dr. Khairiah binti Mohd Mokhtar
Pensyarah Kanan, Fakulti Sains dan Teknologi Industri,
Universiti Malaysia Pahang Al-Sultan Abdullah (UMPSA)

Lebih satu abad selepas letusan dahsyat gunung berapi Krakatau pada tahun 1883, Selat Sunda sekali digegarkan dengan letusan Anak Kraktau.

Pada September 2026, Anak Krakatau kembali menunjukkan peningkatan aktiviti vulkanik. Erupsi berterusan selama kira-kira 25 jam berlaku pada awal September, disertai lontaran bahan pijar dan abu vulkanik. Abu daripada letusan Anak Krakatau bukan sekadar habuk biasa. Ia adalah abu vulkanik yang terdiri daripada zarah-zarah halus yang boleh terapung di udara, bergerak bersama angin dan akhirnya dihidu oleh manusia.

Abu Vulkanik Bukan Sekadar “Debu Biasa”

Abu vulkanik terbentuk apabila magma dan batuan terpecah menjadi zarah-zarah halus semasa proses erupsi. Ia boleh terdiri daripada serpihan batuan, mineral dan kaca vulkanik dengan bentuk serta saiz yang berbeza.

Dari sudut sains, sifat sesuatu zarah bukan hanya ditentukan oleh saiznya. Bentuk, ketumpatan dan komposisi mineral turut mempengaruhi bagaimana zarah bergerak di udara serta berinteraksi dengan sistem pernafasan manusia.

Dalam hal ini, satu konsep penting ialah diameter aerodinamik, iaitu ukuran yang menerangkan tingkah laku sesuatu zarah ketika terapung dan mendap di udara. Ini bermakna dua zarah yang mempunyai saiz fizikal hampir sama belum tentu bergerak dengan cara yang sama sekiranya bentuk atau ketumpatannya berbeza.

Secara umum, zarah yang lebih besar akan mendap lebih cepat akibat graviti. Sebaliknya, zarah yang lebih halus boleh kekal terapung lebih lama dan bergerak lebih jauh bersama aliran udara.

Dari Atmosfera ke Sistem Pernafasan

Tubuh manusia sebenarnya mempunyai sistem pertahanan semula jadi terhadap zarah asing. Hidung dan saluran pernafasan bahagian atas membantu memerangkap sebahagian zarah yang lebih besar. Mukus dan struktur mikroskopik yang dikenali sebagai silia pula membantu menyingkirkan bahan asing daripada saluran pernafasan. Namun, apabila saiz zarah semakin kecil, ia berpotensi bergerak semakin jauh ke dalam paru-paru. Zarah dalam julat sekitar 4–10 mikrometer (µm) boleh mendap di kawasan trakea dan bronkus. Zarah yang sangat halus, iaitu kurang daripada kira-kira 4 µm, pula boleh menembusi lebih dalam sehingga ke kawasan alveolar paru-paru. Alveoli ialah kantung udara mikroskopik tempat pertukaran oksigen dan karbon dioksida berlaku. Oleh sebab itu, kehadiran zarah halus di kawasan ini menjadi penting dari perspektif kesihatan pernafasan.

Sebagai perbandingan, diameter sehelai rambut manusia biasanya berukuran puluhan mikrometer. Ini bermakna sesetengah zarah abu yang boleh memasuki bahagian dalam paru-paru jauh lebih kecil daripada ketebalan rambut manusia.

Pendedahan jangka pendek kepada abu vulkanik boleh menyebabkan iritasi hidung dan tekak, batuk serta ketidakselesaan ketika bernafas. Individu yang mempunyai masalah pernafasan seperti asma atau bronkitis boleh mengalami gejala yang lebih ketara apabila terdedah kepada abu dalam kepekatan tinggi.

Komposisi mineral abu juga merupakan satu elemen signifikan. Sesetengah abu vulkanik boleh mengandungi silika kristalin bebas dalam kuantiti yang berbeza, bergantung pada jenis magma dan proses erupsi. Justeru, potensi bahayanya tidak boleh ditentukan berdasarkan saiz zarah semata-mata. Penilaian kesihatan perlu turut mempertimbangkan komposisi mineralogi, kepekatan dan tempoh pendedahan.

Apabila Zarah Bergerak, Risiko Turut Bergerak

Selepas dilepaskan ke atmosfera, perjalanan abu dipengaruhi oleh interaksi antara graviti, pergerakan angin dan turbulens atmosfera. Zarah yang lebih besar mempunyai halaju mendap yang lebih tinggi dan lazimnya jatuh lebih dekat dengan sumber. Zarah halus pula boleh kekal terampai lebih lama dan dibawa ke kawasan yang lebih jauh oleh angin.

Keadaan ini menunjukkan bahawa lokasi hazard tidak semestinya sama dengan lokasi kesannya.

Gunung berapi berada di satu tempat, tetapi zarah yang dilepaskannya boleh bergerak.

Apabila zarah bergerak, risiko juga boleh bergerak.

Persoalan dalam pengurusan risiko bukan lagi sekadar:

“Apa yang sedang berlaku di kawah?”

Sebaliknya, kita juga perlu bertanya:

“Ke manakah abu itu bergerak, siapa yang mungkin terdedah dan apakah kesan seterusnya?”

Dari Satu Letusan kepada Kesan Domino

Bayangkan sebaris kepingan domino.

Satu kepingan jatuh dan menolak kepingan kedua. Kepingan kedua menjatuhkan kepingan ketiga dan rantaian itu terus bergerak.

Dalam pengurusan risiko, keadaan ini boleh diterangkan melalui konsep kesan berantai. Dalam konteks Anak Krakatau, ia boleh digambarkan secara mudah:

Erupsi → Abu Vulkanik → Kualiti Udara → Kesihatan → Pengangkutan → Operasi → Ekonomi

Erupsi menjadi pencetus kesan domino, manakala abu vulkanik merupakan salah satu hazard yang terhasil. Apabila abu sampai ke kawasan berpenduduk, isu yang bermula sebagai fenomena geologi boleh berubah menjadi isu kesihatan awam. Apabila awan abu memasuki ruang penerbangan, kesannya berkembang sekali lagi. Abu vulkanik merupakan bahaya kepada operasi pesawat dan boleh menyebabkan penerbangan dialihkan, ditangguhkan atau dihentikan atas faktor keselamatan.

Di sinilah domino seterusnya mula jatuh.

Gangguan penerbangan boleh menyebabkan penumpang terkandas, logistik tertangguh dan jadual operasi berubah. Jika gangguan berpanjangan, kesannya boleh merebak kepada rantaian bekalan, aktiviti perniagaan dan ekonomi.

Anak Krakatau memberi satu pelajaran penting tentang bagaimana kita seharusnya melihat risiko. Saiz dan sifat fizikal zarah menentukan bagaimana abu bergerak. Keadaan atmosfera mempengaruhi sejauh mana ia tersebar. Laluan pendedahan menentukan siapa yang mungkin terjejas. Hubungan antara sistem pula menentukan sejauh mana sesuatu gangguan boleh berkembang.

Di sinilah sains dan pengurusan risiko bertemu.

Kita bukan sahaja mahu mengetahui apa yang berlaku, tetapi juga memahami mengapa ia berlaku, bagaimana bahayanya bergerak dan apakah yang mungkin berlaku selepas itu.

Dalam pengurusan risiko, kita perlu belajar melihat bukan sahaja domino pertama yang jatuh, tetapi juga domino kedua, ketiga dan seterusnya.

Kerana kadangkala impak terbesar bukanlah kejadian yang berlaku pada permulaan, tetapi rantaian akibat yang gagal kita jangkakan selepas kejadian pertama berlaku.

Rujukan

1. Badan Geologi, Kementerian ESDM Republik Indonesia. (2026). Perkembangan Erupsi Gunungapi Anak Krakatau Tanggal 10 September 2026.
2. Stewart, C., Damby, D.E., Horwell, C.J., Elias, T., Ilyinskaya, E., Tomašek, I., Longo, B.M., Schmidt, A., Carlsen, H.K., Mason, E. and Baxter, P.J., 2022. Volcanic air pollution and human health: recent advances and future directions. Bulletin of Volcanology, 84(1), p.11.
3. Horwell, C.J. and Baxter, P.J., 2006. The respiratory health hazards of volcanic ash: a review for volcanic risk mitigation. Bulletin of volcanology, 69(1), pp.1-24.

Biodata Penulis

Ts. Dr. Khairiah ialah Pensyarah Kanan dalam bidang Keselamatan dan Kesihatan Pekerjaan (KKP) di Fakulti Sains dan Teknologi Industri, Universiti Malaysia Pahang Al-Sultan Abdullah (UMPSA). Bidang kepakaran beliau merangkumi keselamatan kebakaran dan letupan, pengurusan risiko, tindak balas kecemasan dan ketahanan organisasi. Penyelidikan beliau turut memberi tumpuan kepada bahaya debu, keselamatan proses serta pengurusan risiko bagi melindungi pekerja, organisasi dan komuniti.