Pencemaran Alam Sekitar dan Risiko Kesihatan Merentas Generasi

Oleh: Dr. Darween Rozehan Shah Iskandar Shah¹ & Dr. Nur Faradila Anuar²
¹Pensyarah Kanan, School of Medicine, Perdana University
²Pensyarah Kanan Sambilan, Sunway University

Setiap kanak-kanak membesar dalam persekitaran yang sebahagian besarnya ditentukan oleh orang dewasa. Kualiti udara yang disedut, keselamatan air yang diminum dan bahan kimia dalam produk harian semuanya boleh mempengaruhi kesihatan mereka. Oleh itu, kesan pencemaran bukan sekadar isu alam sekitar, tetapi turut berkait rapat dengan perkembangan dan kesejahteraan generasi akan datang.

Pencemaran sering dianggap masalah yang selesai apabila asap hilang, sampah dikutip atau air kembali jernih. Hakikatnya, perubahan yang dapat dilihat tidak semestinya menandakan pendedahan telah berakhir. Sesetengah bahan pencemar kekal dalam persekitaran atau tubuh, manakala kesannya terhadap kesihatan boleh muncul kemudian.

Persoalannya bukan sekadar sama ada bumi masih selesa didiami. Kita juga perlu bertanya: apakah keadaan kesihatan yang sedang kita wariskan?

Laporan State of Global Air 2025 menganggarkan pencemaran udara menyumbang kepada 7.9 juta kematian di seluruh dunia pada 2023. Daripada jumlah itu, 6.8 juta, atau sekitar 86%, melibatkan penyakit tidak berjangkit. Ini menunjukkan bahawa pencemaran udara bukan semata-mata cerita batuk, asma dan mata pedih, tetapi turut berkait dengan beban penyakit kronik.

Angka tersebut ialah anggaran berasaskan model beban penyakit, bukan jumlah sijil kematian yang semuanya mencatatkan “pencemaran udara” sebagai punca. Perbezaan ini penting. Penyelidik menggabungkan maklumat pendedahan, hubungan risiko daripada kajian dan data penyakit untuk menganggarkan bahagian beban yang boleh dikaitkan dengan pencemaran.

Antara pencemar yang mendapat perhatian ialah PM₂.₅, zarah berdiameter tidak melebihi 2.5 mikrometer. Saiznya membolehkan zarah ini masuk jauh ke dalam paru-paru. Pendedahan kepada zarah halus boleh mencetuskan tindak balas keradangan dan menjejaskan kesihatan pernafasan serta kardiovaskular. Asap kebakaran hanyalah satu sumber; pelepasan pengangkutan, industri dan pembakaran bahan api turut menyumbang.

Bagi kanak-kanak, kesihatan hari ini menjadi asas kepada kehidupan dewasa. Penyakit yang berulang boleh mengganggu kehadiran sekolah, aktiviti fizikal dan kehidupan keluarga. Namun, kita tidak boleh terus menyimpulkan bahawa setiap kanak-kanak yang terdedah akan mendapat penyakit tertentu. Risiko dipengaruhi oleh kepekatan pencemar, tempoh pendedahan, keadaan kesihatan dan perlindungan yang tersedia.

Pencemaran juga boleh memasuki kehidupan melalui habuk, tanah, makanan dan air. Plumbum memberikan contoh yang jelas. Logam ini boleh dilepaskan melalui aktiviti peleburan, kitar semula bateri yang tidak selamat serta bahan atau produk yang mengandunginya. WHO menjelaskan bahawa plumbum boleh merosakkan perkembangan otak kanak-kanak, termasuk keupayaan belajar dan perhatian. Tiada kepekatan plumbum dalam darah yang diketahui benar-benar selamat.

Laporan UNICEF dan Pure Earth pada 2020 menganggarkan sehingga 800 juta kanak-kanak di seluruh dunia, kira-kira seorang daripada tiga, mempunyai paras plumbum darah sekurang-kurangnya 5 mikrogram setiap desiliter. Angka ini ialah anggaran global dalam laporan tersebut, bukannya keputusan saringan semua kanak-kanak atau kadar kejadian di Malaysia. Paras lima itu juga tidak bermakna bacaan di bawahnya bebas risiko.

Plumbum turut menunjukkan bagaimana pendedahan masa lalu boleh mempengaruhi generasi berikutnya. Bahan ini boleh tersimpan dalam tulang dan dilepaskan semula ke dalam darah ketika kehamilan, lalu mendedahkan janin. Ini ialah laluan biologi yang diketahui; ia tidak sama dengan dakwaan bahawa semua kesan pencemaran diwarisi melalui gen.

Air pula mengingatkan kita bahawa kemajuan teknologi belum menjamin perlindungan asas. Laporan WHO dan UNICEF yang diterbitkan pada 2025 menunjukkan 2.1 bilion penduduk dunia masih tidak mempunyai perkhidmatan air minuman yang diurus dengan selamat pada 2024. Angka ini merangkumi kekurangan dari segi akses, ketersediaan atau kualiti; ia bukan bermaksud kesemua mereka telah disahkan meminum air beracun.

Pencemaran mikrob boleh menyebabkan penyakit seperti cirit-birit, sementara pencemar kimia memerlukan pengesanan dan rawatan yang berbeza. Air yang kelihatan jernih tidak semestinya selamat. Sebab itu perlindungan sumber air, rawatan yang berkesan dan pemantauan berterusan perlu bergerak bersama. Menunggu pengguna mengesan perubahan warna atau bau bermakna kita bertindak terlalu lewat.

Dalam membincangkan ancaman baharu, kita juga perlu mengelakkan sensasi. Mikroplastik semakin mendapat perhatian, tetapi penemuan sesuatu zarah tidak dengan sendirinya membuktikan bahawa zarah itu menyebabkan penyakit tertentu. Penilaian WHO pada 2022 mengenal pasti jurang pengetahuan tentang kesan kesihatan daripada pendedahan melalui makanan, air dan udara. Ketidakpastian perlu mendorong penyelidikan dan pengurangan pencemaran, bukannya dakwaan yang melampaui bukti.

Beban ekonomi membantu menjelaskan mengapa isu ini tidak boleh diserahkan kepada sektor kesihatan sahaja. Ringkasan dasar Malaysia dalam Lancet Countdown 2025 menganggarkan nilai ekonomi kematian pramatang berkaitan pencemaran PM₂.₅ akibat aktiviti manusia pada 2022 sebanyak AS$21 bilion, sekitar 5% Keluaran Dalam Negara Kasar. Ini penilaian ekonomi mortaliti, bukannya bil hospital atau bukti ekonomi benar-benar menyusut sebanyak 5%.

Di sebalik angka besar itu terdapat masa bekerja yang hilang, tanggungjawab penjagaan dan peluang hidup yang terjejas. Sebuah produk mungkin kelihatan murah kerana harga jualannya tidak memasukkan kos membersihkan pencemaran atau merawat masyarakat yang terdedah. Kos tersebut tetap wujud, cuma dibayar oleh pihak lain.

Kesan ini juga tidak diagihkan secara sama rata. Keluarga yang mampu boleh membeli penapis udara, mendapatkan rawatan segera atau berpindah dari kawasan tercemar. Keluarga berpendapatan rendah mungkin tidak mempunyai pilihan tersebut. Apabila perlindungan bergantung pada kuasa membeli, pencemaran boleh memperluas jurang kesihatan sejak usia kanak-kanak.

Malaysia memerlukan pemantauan yang lebih dekat dengan kehidupan sebenar. Bacaan udara di peringkat bandar perlu dilengkapkan dengan penilaian di sekolah dan kawasan kediaman berisiko. Data pencemar, penggunaan perkhidmatan kesihatan dan keadaan sosial boleh membantu mengenal pasti komuniti yang memerlukan perlindungan, dengan menjaga privasi.

Pencegahan juga perlu bermula sebelum bahan pencemar dilepaskan. Kawalan pelepasan industri, pengurusan sisa berbahaya, perlindungan sungai dan pengawasan bahan dalam produk ialah pelaburan kesihatan. Kitar semula, misalnya, hanya membawa manfaat penuh apabila prosesnya turut melindungi pekerja dan penduduk sekitar daripada pendedahan toksik.

Bagi sekolah dan pusat jagaan, tindakan perlu mengambil kira pengudaraan, penapisan yang sesuai, bekalan air selamat dan penyelenggaraan. Membeli peralatan tanpa menyediakan belanja operasi boleh menghasilkan perlindungan yang hanya berfungsi pada hari perasmian.

Masyarakat pula berhak mengetahui apa yang dipantau, di mana pencemaran berlaku dan tindakan pembetulannya. Kejayaan tidak wajar diukur melalui jumlah kempen atau pokok yang ditanam semata-mata, tetapi melalui pengurangan pendedahan dan peningkatan perlindungan kesihatan.

Generasi mendatang bukan hanya mereka yang belum dilahirkan. Mereka juga ialah kanak-kanak yang sedang membesar hari ini. Keputusan tentang udara, air dan bahan kimia sekarang akan menentukan sebahagian daripada peluang mereka untuk belajar, bekerja dan hidup sihat. Warisan terbaik bukan sekadar kemajuan yang dapat dilihat, tetapi persekitaran yang membolehkan mereka menikmati kemajuan itu.

Rujukan

1. Health Effects Institute. (2025). State of Global Air 2025.
2. UNICEF & Pure Earth. (2020). The Toxic Truth: Children’s Exposure to Lead Pollution.
3. WHO. Lead poisoning and health.
4. WHO & UNICEF. (2025). Progress on drinking water, sanitation and hygiene: key findings.
5. WHO. (2022). Dietary and inhalation exposure to nano- and microplastic particles and potential implications for human health.
6. Lancet Countdown. (2025). Climate and Health Policy Priorities for Malaysia.
7. WHO. Drinking-water.

Biodata Penulis

Dr. Darween Rozehan Shah Iskandar Shah ialah Ketua Centre of Planetary Health Systems and Innovation serta Pensyarah Kanan dan Penyelidik di School of Medicine, Perdana University. Bidang beliau merangkumi kesihatan awam, kesihatan persekitaran, kelestarian dan sistem kesihatan.

Dr. Nur Faradila Anuar ialah Lead Researcher di KenVIRO Global [M] Sdn Bhd dan Pensyarah Kanan sambilan di Sunway University. Bidang beliau merangkumi kejuruteraan kimia alam sekitar, kesihatan persekitaran, dan kelestarian.