Perak Man: Menyingkap Kehidupan dan Minda Manusia Prasejarah

Penulis: Dr. Johari Abdullah @ Yap Guan Kheng (Johari Yap) 
Pensyarah Kanan,
Pusat Pengajian Sains Pergigian, Universiti Sains Malaysia (USM)

Lebih 11,000 tahun lalu, di sebuah gua batu kapur di Lenggong, Perak, seorang manusia prasejarah dikebumikan dengan penuh tertib dan penghormatan. Beliau bukan sekadar rangka purba, tetapi saksi kepada tahap kemanusiaan awal yang sering dipandang rendah. Dikenali sebagai Perak Man, penemuan ini membuka ruang kepada satu persoalan besar: sejauh manakah kebijaksanaan dan keupayaan minda manusia pada zaman prasejarah?

Dengan bantuan teknologi abad ke-21 seperti imbasan CT (CT Scan) dan cetakan 3D, para saintis hari ini mula menyingkap semula kehidupan, wajah dan keupayaan kognitif manusia yang hidup ribuan tahun sebelum munculnya tamadun moden.

Penemuan Perak Man pada tahun 1990 dianggap antara yang paling penting dalam arkeologi Asia Tenggara kerana rangkanya hampir lengkap dan terpelihara dengan baik. Kajian menunjukkan bahawa Perak Man ialah seorang lelaki dewasa yang hidup pada penghujung Zaman Paleolitik, ketika manusia bergantung sepenuhnya kepada aktiviti memburu dan mengumpul makanan.

Lebih menarik, beliau dipercayai hidup sehingga usia 40-an walaupun dilahirkan dengan kecacatan pada tulang jari tangan. Hakikat ini memberi petunjuk bahawa masyarakat prasejarah ketika itu bukan sahaja berjuang untuk kelangsungan hidup, tetapi juga mempunyai struktur sosial yang membolehkan penjagaan dan sokongan sesama anggota komuniti.

Siapakah Perak Man?

Kajian antropologi mendapati bahawa Perak Man ialah seorang lelaki dewasa, berdasarkan ciri-ciri tulang pelvis, tengkorak dan rangka keseluruhan. Ketinggiannya dianggarkan sekitar 154 sentimeter, manakala usia ketika meninggal dunia dianggarkan antara 40 hingga 45 tahun. Pada zaman prasejarah, jangka hayat manusia lazimnya lebih pendek berbanding hari ini, maka usia tersebut boleh dianggap sebagai satu pencapaian yang agak luar biasa.

Satu aspek penting yang menjadikan Perak Man unik ialah kehadiran kecacatan fizikal kongenital yang dikenali sebagai brachymesophalangia jenis A2. Keadaan ini menyebabkan beberapa tulang jari tangan menjadi lebih pendek daripada biasa. Namun begitu, Perak Man masih mampu bertahan hidup dalam persekitaran yang mencabar, yang memerlukan kekuatan fizikal, kemahiran memburu dan daya tahan yang tinggi.

Keupayaan beliau untuk hidup lama walaupun mempunyai kecacatan fizikal menunjukkan bahawa masyarakat pada waktu itu mungkin mengamalkan nilai kebersamaan dan penjagaan sosial. Ini sekali gus mencabar tanggapan bahawa manusia prasejarah hanya menumpukan kepada kelangsungan hidup secara individu semata-mata.

Petunjuk Status Sosial Melalui Pengebumian

Cara pengebumian Perak Man memberikan banyak petunjuk tentang kedudukannya dalam masyarakat. Beliau dikebumikan di bahagian tengah gua tertinggi, dalam posisi seperti janin, dan merupakan satu-satunya individu yang dikebumikan di lokasi tersebut. Di sekeliling rangkanya ditemui pelbagai artifak seperti alat batu, batu penukul, cengkerang sungai serta sisa tulang haiwan.

Pengebumian yang istimewa ini menunjukkan bahawa Perak Man bukan individu biasa. Para penyelidik berpendapat bahawa beliau mungkin seorang yang dihormati, berkemungkinan berperanan sebagai pemimpin komuniti, penasihat, atau tokoh spiritual (shaman). Dalam masyarakat pemburu dan pengumpul, individu yang memiliki pengetahuan mendalam tentang alam sekitar, perubatan tradisional atau ritual kepercayaan sering diberikan kedudukan yang tinggi.

Peranan Teknologi Moden dalam Kajian Arkeologi

Oleh kerana usia tengkorak Perak Man yang sangat tua dan rapuh, ia tidak boleh dikaji menggunakan kaedah konvensional tanpa risiko kerosakan. Oleh itu, penyelidik menggunakan teknologi tomografi berkomputer (imbasan CT) bagi menghasilkan imej dalaman tengkorak secara terperinci tanpa menyentuh struktur asal.

Data CT ini kemudiannya digunakan untuk membina model tengkorak 3D melalui teknologi cetakan 3D. Model ini dihasilkan pada skala sebenar, membolehkan penyelidik melakukan analisis terperinci dengan lebih selamat. Teknologi ini juga membolehkan pakar dari pelbagai disiplin seperti arkeologi, perubatan, pergigian dan seni visual bekerjasama walaupun berada di lokasi yang berbeza.

Penggunaan teknologi ini membuktikan bahawa kajian sejarah purba kini tidak lagi terhad kepada kaedah tradisional, sebaliknya boleh diperkaya dengan pendekatan sains dan kejuruteraan moden.

Pembinaan Semula Wajah Secara Forensik

Salah satu hasil paling menarik kajian ini ialah pembinaan semula wajah Perak Man secara forensik. Proses ini dilakukan menggunakan perisian komputer berasaskan sumber terbuka, dengan berpandukan kaedah saintifik yang telah digunakan secara meluas dalam bidang forensik.

Langkah demi langkah, ketebalan tisu lembut muka dianggarkan berdasarkan kajian populasi Asia moden. Otot muka, bentuk hidung, mata, bibir dan rahang dibina secara digital berdasarkan struktur tengkorak. Walaupun wajah yang dihasilkan bersifat hipotesis, ia memberikan gambaran yang munasabah tentang rupa sebenar Perak Man semasa hidup.

Hasil akhir menunjukkan wajah seorang lelaki yang matang, dengan ciri-ciri fizikal yang sejajar dengan keturunan Australo-Melanesoid, selari dengan penemuan antropologi terdahulu.

Isipadu Otak dan Tafsiran Keupayaan Kognitif

Melalui model tengkorak 3D yang telah disempurnakan, penyelidik turut menganggarkan isipadu rongga otak (intracranial volume) Perak Man, iaitu sekitar 1,204.91 mililiter. Nilai ini lebih kecil berbanding purata manusia moden, yang biasanya melebihi 1,300 mililiter.

Walau bagaimanapun, saiz otak semata-mata tidak boleh dijadikan ukuran mutlak kecerdasan. Keupayaan kognitif manusia juga dipengaruhi oleh pengalaman hidup, budaya, persekitaran sosial dan peranan dalam komuniti. Dalam konteks masyarakat pemburu dan pengumpul, pengetahuan praktikal seperti membaca alam, memahami tingkah laku haiwan, dan kemahiran sosial adalah sangat penting untuk kelangsungan hidup.

Berdasarkan bukti arkeologi dan konteks sosial, Perak Man berkemungkinan memiliki kebijaksanaan dan pengetahuan yang luas, walaupun hidup dalam zaman tanpa teknologi moden.

Sumbangan kepada Bidang Neuroantropologi

Kajian terhadap Perak Man menyumbang kepada perkembangan bidang neuroantropologi, iaitu bidang yang mengkaji hubungan antara otak, minda, tingkah laku dan budaya manusia. Melalui gabungan data biologi dan bukti arkeologi, penyelidik dapat menilai bagaimana struktur sosial awal manusia terbentuk dan bagaimana budaya mempengaruhi perkembangan kognitif.

Kajian ini juga menunjukkan bahawa masyarakat prasejarah tidak semudah yang sering digambarkan. Mereka mempunyai sistem nilai, struktur sosial dan bentuk penjagaan yang mencerminkan tahap kemanusiaan yang tinggi.

Kajian terhadap Perak Man mengingatkan kita bahawa kemajuan manusia tidak hanya diukur melalui teknologi moden, tetapi juga melalui nilai kemanusiaan yang telah wujud sejak ribuan tahun lalu. Dengan bantuan sains dan teknologi abad ke-21, rangka purba ini bukan lagi sekadar tinggalan sejarah, sebaliknya menjadi cerminan kebijaksanaan, daya tahan dan empati masyarakat awal manusia. Perak Man bukan sekadar rangka purba, tetapi simbol kepada keupayaan manusia untuk menyesuaikan diri, menjaga sesama ahli komuniti, dan membina kehidupan bermakna walaupun dalam keterbatasan.

Rujukan

Abdullah JY et al. Using 21st-century technologies to determine the cognitive capabilities of a 11,000-year-old Perak Man. Malaysian Journal of Medical Sciences. 2021;28(1):1–8.

Majid Z. The excavation and analyses of the Perak Man buried in Gua Gunung Runtuh, Lenggong, Perak. In: Majid Z, editor. The Perak Man and other prehistoric skeletons of Malaysia. Pulau Pinang, Malaysia: Penerbit USM; 2005. pp. 1–32

Malaysian National Commission for UNESCO (MNCU). Archaeological heritage of the Lenggong Valley, Perak Man [Internet]. Putrajaya, Malaysia: MNCU; 2012.  Available at: https://unesco.org.my/v2/portfolio/archaeological-heritage-of-the-lenggong-valleyperak-man/

Saidin M. Dari Zaman Batu ke Tamadun Awal di Malaysia: Pemerkasaan jati diri bangsa. Penerbit USM; 2011.

Tentang Penulis:

Dr. Johari Abdullah @ Yap Guan Kheng (Johari Yap) ialah Pensyarah Kanan dan Ketua Kluster Penyelidikan Pergigian Digital dan Kecerdasan Buatan di Pusat Pengajian Sains Pergigian, Universiti Sains Malaysia (USM). Beliau berkelulusan Sarjana Muda Perisian Komputer & Teknologi Maklumat dengan Kepujian (Lincoln, New Zealand), Diploma Lepasan Ijazah Teknologi Maklumat & Komunikasi (Cemerlang) (CPIT, New Zealand), Sarjana Sains (Pergigian) (Biologi Oral) (USM), dan Doktor Falsafah (Biologi Kraniofasial) (USM).

Beliau mengajar bidang Radiologi Oral dan Maksilofasial serta terlibat secara aktif dalam penyeliaan pelajar peringkat Sarjana dan Doktor Falsafah (PhD). Beliau telah lulus peperiksaan viva voce PhD dengan Skala 1 (tanpa sebarang pembetulan) dan dianugerahkan Anugerah Tesis Terbaik bagi kategori Sains Perubatan dan Kesihatan (peringkat PhD). Selain itu, beliau turut menerima Anugerah Persada Kencana, iaitu Anugerah Pelajar Pascasiswazah Terbaik Keseluruhan Universiti Sains Malaysia, bagi tahun 2019.