Ameloblastoma: Ketumbuhan yang Membawa kepada Kemusnahan Rahang

Penulis: Dr. Mohd Faizal Bin Abdullah
Pakar Pembedahan Oral & Maksillofasial
Pusat Pengajian Sains Pergigian, Kampus Kesihatan, Universiti Sains Malaysia.

Ameloblastoma merupakan sejenis tumor odontogenik yang jarang berlaku tetapi bersifat agresif secara lokal. Tumor ini berasal daripada sel epitelium odontogenik yang terlibat dalam proses pembentukan gigi. Walaupun ameloblastoma diklasifikasikan sebagai tumor benigna atau bukan kanser, sifat invasifnya boleh menyebabkan kemusnahan tulang rahang secara perlahan dan berterusan jika tidak dirawat dengan sempurna.

Keadaan ini sering dikenali sebagai “ketumbuhan senyap” kerana kebanyakan pesakit tidak mengalami gejala yang ketara pada peringkat awal. Tumor boleh membesar selama bertahun-tahun tanpa rasa sakit, menyebabkan ramai pesakit hanya mendapatkan rawatan apabila berlaku pembengkakan pada rahang atau perubahan bentuk wajah yang jelas. Dalam sesetengah kes, ameloblastoma hanya dikesan secara tidak sengaja melalui pemeriksaan radiografik pergigian rutin.

Walaupun tidak merebak ke organ lain seperti kebanyakan kanser, ameloblastoma tetap dianggap serius dalam bidang pembedahan mulut dan maksilofasial kerana kadar berulangnya yang tinggi serta kemampuannya memusnahkan struktur tulang rahang. Jika dibiarkan tanpa rawatan, tumor ini boleh menyebabkan kecacatan muka, gangguan fungsi pengunyahan dan kesukaran bercakap.

Ameloblastoma Rahang

Ameloblastoma paling kerap berlaku pada rahang bawah atau mandibula, terutamanya di kawasan geraham dan sudut rahang. Kira-kira 80 peratus kes dilaporkan berlaku di mandibula, manakala selebihnya melibatkan rahang atas atau maksila. Walaupun lebih jarang berlaku di rahang atas, ameloblastoma di kawasan tersebut boleh menjadi lebih berbahaya kerana kedudukannya yang berhampiran rongga hidung, sinus dan dasar tengkorak.

Tumor ini biasanya berlaku dalam kalangan orang dewasa berusia antara 20 hingga 50 tahun, namun ia juga boleh berlaku pada usia yang lebih muda. Pertumbuhan ameloblastoma lazimnya perlahan, tetapi tumor boleh mencapai saiz yang besar jika tidak dirawat.

Pada peringkat awal, kebanyakan pesakit tidak mengalami kesakitan. Oleh sebab itu, ramai pesakit tidak menyedari kehadiran tumor sehingga berlaku pembengkakan rahang yang ketara. Secara klinikal, antara tanda dan gejala yang sering dialami termasuk:

• Pembengkakan pada rahang tanpa rasa sakit
• Perubahan bentuk muka atau ketidaksimetrian wajah
• Gigi menjadi longgar atau berubah kedudukan
• Kesukaran menggigit atau mengunyah makanan
• Gangguan pertuturan dalam kes yang besar
• Kebas pada bibir atau dagu jika saraf terlibat
• Ulser atau jangkitan sekunder dalam kes lanjut

Dalam keadaan tertentu, pesakit mungkin datang dengan aduan gigi palsu yang tidak lagi muat akibat perubahan bentuk rahang. Ada juga pesakit yang hanya menyedari masalah selepas mengalami patah rahang patologi akibat kelemahan struktur tulang.

Dari segi radiografik, ameloblastoma sering menunjukkan imej radiolusen multilokular yang menyerupai “soap bubble” atau “honeycomb”. Ciri ini menggambarkan kemusnahan tulang yang berlaku secara progresif. Dalam sesetengah kes, imej radiografik boleh kelihatan unilokular, terutama bagi lesi yang lebih kecil.

Pemeriksaan lanjut seperti CT scan atau Cone Beam Computed Tomography (CBCT) biasanya diperlukan untuk menilai tahap kemusnahan tulang, saiz tumor dan penglibatan struktur sekeliling. Pemeriksaan histopatologi melalui biopsi pula penting untuk mengesahkan diagnosis dan menentukan jenis ameloblastoma.

Terdapat beberapa jenis ameloblastoma, antaranya ameloblastoma konvensional, unicystic ameloblastoma dan peripheral ameloblastoma. Jenis konvensional merupakan bentuk yang paling agresif dan mempunyai kadar berulang yang lebih tinggi jika rawatan tidak dilakukan secara menyeluruh.

Walaupun ameloblastoma jarang bermetastasis, sifat invasifnya menyebabkan ia mampu menembusi ruang sumsum tulang dan merebak ke kawasan bersebelahan. Oleh itu, rawatan yang tidak lengkap boleh menyebabkan tumor tumbuh semula walaupun selepas beberapa tahun.

Rawatan

Rawatan utama bagi ameloblastoma adalah pembedahan. Matlamat rawatan adalah untuk membuang keseluruhan tumor serta mengurangkan risiko berulang. Pendekatan rawatan bergantung kepada beberapa faktor seperti saiz tumor, lokasi, jenis histologi dan tahap kemusnahan tulang.

Bagi kes kecil dan kurang agresif, rawatan secara enukleasi dan kuretaj boleh dilakukan. Kaedah ini melibatkan pembuangan tumor bersama pembersihan tisu di sekelilingnya. Walau bagaimanapun, teknik ini mempunyai kadar berulang yang agak tinggi kerana sel tumor mungkin masih tertinggal dalam tulang rahang.

Untuk kes yang lebih besar atau agresif, rawatan yang lebih radikal seperti reseksi marginal atau reseksi segmental sering disyorkan. Resection segmental melibatkan pembuangan sebahagian tulang rahang bersama tumor dengan margin keselamatan tertentu. Walaupun prosedur ini lebih invasif, ia terbukti lebih efektif dalam mengurangkan risiko tumor berulang.

Pembedahan membuang sebahagian rahang boleh memberi kesan besar terhadap fungsi dan penampilan pesakit. Oleh itu, prosedur rekonstruksi rahang sering dilakukan sama ada secara serentak atau pada peringkat seterusnya. Rekonstruksi boleh menggunakan graft tulang daripada bahagian tubuh lain seperti fibula, iliac crest atau scapula. Selain itu, penggunaan plat titanium dan teknologi patient-specific implant semakin membantu meningkatkan hasil rekonstruksi moden.

Selepas rawatan, pesakit mungkin memerlukan rehabilitasi jangka panjang termasuk rawatan pergigian, fisioterapi dan pemulihan pertuturan. Sesetengah pesakit juga memerlukan rawatan prostodontik bagi menggantikan gigi yang hilang dan memulihkan fungsi pengunyahan.

Pemantauan jangka panjang amat penting kerana ameloblastoma boleh berulang walaupun selepas bertahun-tahun. Pesakit biasanya perlu menjalani pemeriksaan klinikal dan radiografik secara berkala bagi memastikan tiada tanda tumor berulang.

Kemajuan teknologi dalam bidang pembedahan maksilofasial kini banyak membantu meningkatkan ketepatan rawatan. Penggunaan perancangan pembedahan berkomputer, pengimejan tiga dimensi dan pencetakan 3D membolehkan rekonstruksi rahang dilakukan dengan lebih tepat serta memberikan hasil estetik dan fungsi yang lebih baik kepada pesakit.

Kesimpulan

Ameloblastoma merupakan tumor odontogenik yang tidak boleh dipandang ringan walaupun ia bukan sejenis kanser. Sifatnya yang agresif secara lokal boleh menyebabkan kemusnahan tulang rahang yang serius serta memberi kesan besar terhadap fungsi dan penampilan wajah pesakit.

Oleh kerana pertumbuhannya yang perlahan dan sering tanpa gejala, ramai pesakit lewat mendapatkan rawatan. Justeru, diagnosis awal melalui pemeriksaan klinikal dan radiografik amat penting bagi mengelakkan komplikasi yang lebih serius.

Rawatan pembedahan yang tepat dan menyeluruh memainkan peranan utama dalam mengawal penyakit ini serta mengurangkan risiko berulang. Dengan kemajuan dalam teknik pembedahan dan rekonstruksi moden, kualiti hidup pesakit selepas rawatan kini semakin baik.

Kesedaran masyarakat dan pengamal kesihatan mengenai ameloblastoma perlu dipertingkatkan agar pengesanan awal dapat dilakukan. Pendekatan rawatan yang komprehensif bukan sahaja membantu menyelamatkan struktur rahang, malah memberi peluang kepada pesakit untuk kembali menjalani kehidupan yang lebih selesa dan berkualiti.

Rujukan

1. Abd Rahim NN, Ahmad SA, Talib H. Silent Jaw Expansion: A Rare Case of Posterior Maxillary Ameloblastoma. Cureus. 2024 Sep 11;16(9):e69165. doi: 10.7759/cureus.69165. PMID: 39398651; PMCID: PMC11468840.
2. Noorulla, Anisa; Ramakrishna, Hemalatha; Murugan, Kandasam²; Paneerselvam, Duraiselv³. Diagnostic dilemma of a silent tumor. Journal of Indian Academy of Oral Medicine and Radiology 32(3):p 315-319, Jul–Sep 2020. | DOI: 10.4103/jiaomr.jiaomr_153_19
3. Masthan KM, Anitha N, Krupaa J, Manikkam S. Ameloblastoma. J Pharm Bioallied Sci. 2015 Apr;7(Suppl 1):S167-70. doi: 10.4103/0975-7406.155891. PMID: 26015700; PMCID: PMC4439660.
4. Petrovic ID, Migliacci J, Ganly I, Patel S, Xu B, Ghossein R, Huryn J, Shah J. Ameloblastomas of the mandible and maxilla. Ear Nose Throat J. 2018 Jul;97(7):E26-E32. doi: 10.1177/014556131809700704. PMID: 30036443; PMCID: PMC6104513.
5. Hariram, Mohammad S, Malkunje LR, Singh N, Das S, Mehta G. Ameloblastoma of the anterior mandible. Natl J Maxillofac Surg. 2014 Jan;5(1):47-50. doi: 10.4103/0975-5950.140173. PMID: 25298718; PMCID: PMC4178356.

Biodata Penulis:
Dr. Mohd Faizal Bin Abdullah ialah Pensyarah Kanan dan Ketua Program Pembedahan Oral dan Maksillofasial di Pusat Pengajian Sains Pergigian, Kampus Kesihatan, Universiti Sains Malaysia (USM). Beliau berkelulusan Sarjana Muda Doctor of Dental Surgery (DDS) dari USM dan berkelulusan Master of Clinical Dentistry, Oral and Maxillofacial Surgery (Mclindent OMFS) (Distinction) dari Universiti Malaya (UM).

Beliau mengajar dalam bidang Pembedahan Oral dan Maksilofasial, terlibat sebagai pakar bedah di Hospital Pakar Universiti Sains Malaysia (HPUSM). Beliau terlibat secara aktif dalam pengajaran pelajar pra siswazah dan pasca siswazah.