Racun atau Penawar? Bagaimana Dos Menentukan Keselamatan Produk Seharian Kita

Penulis: Dr. Siew Ee Ling¹′²
¹Pensyarah Kanan, ASASIPintar Program, Pusat PERMATA@Pintar Negara, UKM
²Ketua Makmal, Makmal Bioserasi ALAF-UKM

Dalam kehidupan seharian, kita sering membuat keputusan kecil yang berkait rapat dengan keselamatan. Kita memilih makanan, menggunakan kosmetik, mengambil ubat, menyembur racun serangga, mencuci rumah dengan bahan pencuci, menggunakan peranti perubatan, malah minum air yang kelihatan jernih. Kebanyakannya nampak biasa dan selamat. Namun, dari sudut sains, satu soalan penting perlu ditanya: adakah sesuatu itu benar-benar selamat, atau keselamatannya bergantung pada cara, jumlah dan tempoh pendedahan?

Di sinilah toksikologi memainkan peranan. Toksikologi ialah bidang sains yang mengkaji kesan bahan terhadap organisma hidup, termasuk manusia, haiwan dan alam sekitar. Walaupun perkataan “toksikologi” mungkin kedengaran teknikal, konsep asasnya sangat dekat dengan kehidupan kita. Ia membantu kita memahami mengapa sesuatu bahan boleh memberi manfaat dalam keadaan tertentu, tetapi boleh menjadi berisiko apabila digunakan secara salah, terlalu banyak atau terlalu lama.

Dos Menentukan Keselamatan

Prinsip klasik dalam toksikologi sering diringkaskan sebagai “dos menentukan racun” (dosis facit venenum). Maksudnya, sesuatu bahan tidak semestinya berbahaya hanya kerana ia wujud, dan sesuatu yang kelihatan selamat juga tidak semestinya bebas risiko dalam semua keadaan. Jumlah bahan, laluan pendedahan, kekerapan penggunaan dan keadaan individu semuanya mempengaruhi kesannya.

Contoh paling mudah ialah garam dan gula. Kedua-duanya biasa dalam makanan harian. Dalam jumlah sederhana, garam dan gula mempunyai fungsi tertentu dalam diet. Namun, pengambilan berlebihan untuk tempoh panjang boleh meningkatkan risiko kesihatan kronik. Begitu juga ubat-ubatan. Ubat boleh membantu merawat penyakit apabila diambil mengikut arahan, tetapi dos yang salah atau penggunaan tanpa nasihat profesional boleh menyebabkan kesan sampingan atau keracunan yang teruk.

Prinsip yang sama juga terpakai kepada bahan pencuci, kosmetik, racun serangga, suplemen, herba dan produk kesihatan. Sesuatu produk mungkin selamat apabila digunakan pada kulit, tetapi tidak selamat jika tertelan. Sesuatu bahan mungkin selamat untuk orang dewasa, tetapi tidak sesuai untuk kanak-kanak, wanita hamil atau individu dengan masalah kesihatan tertentu. Oleh itu, toksikologi tidak melihat sesuatu bahan secara hitam putih semata-mata; ia menilai risiko berdasarkan bukti, dos dan konteks pendedahan.

Mitos: “100% Semula Jadi Pasti Selamat”

Salah satu salah faham yang paling kerap berlaku dalam masyarakat ialah tanggapan bahawa semua bahan semula jadi pasti selamat, manakala semua bahan kimia sintetik pasti berbahaya. Hakikatnya, semua benda di sekeliling kita terdiri daripada susunan kimia, termasuk air (H₂O), oksigen (O₂), garam, vitamin, tumbuhan dan makanan. Perbezaan impak sesuatu bahan kepada tubuh bukan sekadar ditentukan oleh status “semula jadi” atau “sintetik”, tetapi bagaimana struktur kimia bahan itu bertindak balas dengan tubuh serta berapa banyak pendedahan yang berlaku.

Terdapat tumbuhan yang bermanfaat sebagai makanan atau ramuan tradisional, tetapi ada juga tumbuhan yang boleh menyebabkan iritasi, alahan atau keracunan serius jika digunakan secara tidak sesuai. Sebagai contoh, madu lebah ialah bahan semula jadi yang kaya dengan khasiat, namun secara semula jadi ia boleh mengandungi spora bakteria Clostridium botulinum. Bagi orang dewasa, sistem pencernaan yang matang biasanya mampu menanganinya. Namun bagi bayi berumur bawah satu tahun, spora ini berisiko menghasilkan toksin dalam usus dan mencetuskan infant botulism, iaitu keadaan serius yang boleh mengancam nyawa.

Begitu juga produk berasaskan herba. Sesetengah herba mempunyai potensi manfaat, tetapi jika ramuan aktifnya diekstrak dalam bentuk terlalu pekat atau diambil secara berlebihan untuk tempoh panjang, ia boleh meningkatkan risiko kesan toksik kepada hati atau buah pinggang. Risiko ini boleh bertambah sekiranya produk tersebut berinteraksi dengan ubat-ubatan yang sedang diambil oleh pesakit.

Dalam konteks masyarakat moden, pengguna semakin mudah terdedah kepada pelbagai dakwaan produk komersial melalui media sosial. Istilah pemasaran seperti “bebas toksin”, “100% organik” atau “selamat tanpa kesan sampingan” kadangkala dicanang tanpa penjelasan saintifik yang mencukupi. Pengguna perlu lebih berhati-hati kerana dakwaan pemasaran tidak sama dengan bukti keselamatan.

Mengapa Ujian Keselamatan Penting?

Ujian keselamatan membantu menjawab soalan-soalan kritikal sebelum sesuatu produk dipasarkan secara meluas. Adakah bahan ini merengsakan kulit atau mata? Adakah ia boleh mencetuskan alahan atau keradangan? Adakah ia memberi kesan sitotoksik terhadap sel? Adakah logam berat, pencemaran mikrob atau sisa pelarut hadir pada tahap yang membimbangkan? Adakah pendedahan berulang untuk jangka panjang boleh menimbulkan risiko genotoksik atau karsinogenik?

Bagi produk seperti kosmetik, suplemen, makanan, bahan kimia industri, peranti perubatan dan produk kesihatan, penilaian keselamatan bukan bertujuan untuk menyusahkan pengeluar atau menghalang inovasi. Sebaliknya, ia menjadi asas kepada pembentukan inovasi yang bertanggungjawab. Produk yang dinilai dengan baik bukan sahaja melindungi pengguna daripada bahaya, malah membantu pihak industri membina integriti jenama, mematuhi keperluan kualiti dan membuat keputusan berasaskan data yang kukuh.

Dalam dunia penyelidikan pula, penilaian keselamatan penting sebelum sesuatu penemuan makmal diterjemahkan kepada masyarakat. Inovasi yang menarik di peringkat awal masih perlu melalui proses penilaian risiko supaya manfaatnya dapat dimanfaatkan dengan lebih selamat dan beretika. Bagi penyelidik muda dan usahawan teknologi, persoalan keselamatan wajar dibina sejak fasa awal reka bentuk (safety-by-design), bukan hanya ditanya selepas produk hampir dipasarkan. Pendekatan proaktif ini menjimatkan masa, mengurangkan risiko kerugian akibat kegagalan pematuhan, dan meningkatkan keyakinan pelabur serta pengguna.

Peranan Makmal Berakreditasi dan Kualiti Data

Data keselamatan yang berwibawa memerlukan kaedah ujian yang sesuai, peralatan sains yang dikalibrasi, personel yang kompeten dan sistem pengurusan kualiti yang ketat. Di sinilah peranan makmal pengujian pihak ketiga memainkan fungsi penting sebagai salah satu benteng keselamatan awam.

Makmal yang mengamalkan sistem kualiti bertaraf antarabangsa seperti ISO/IEC 17025 atau prinsip Amalan Makmal Baik (Good Laboratory Practice, GLP) membantu memastikan ujian dijalankan secara tersusun, boleh dikesan (traceable) dan boleh dipercayai. Bagi produk inovasi tempatan, data keselamatan yang kukuh dapat membantu penyelidik dan industri membuat keputusan yang lebih bertanggungjawab sebelum produk bergerak ke peringkat penggunaan yang lebih luas.

Dalam penilaian keselamatan, keputusan ujian makmal tidak boleh dilihat secara terasing. Data makmal perlu ditafsir bersama maklumat tentang tujuan penggunaan produk, kumpulan pengguna sasaran, cara pendedahan dan tahap pendedahan yang munasabah. Sebagai contoh, bahan yang bersentuhan seketika dengan kulit seperti sabun bilas mempunyai profil risiko berbeza daripada bahan yang dibiarkan pada kulit seperti krim muka, atau produk yang dimakan setiap hari. Oleh itu, komunikasi telus antara pengeluar, penyelidik, pihak makmal dan pihak berkepentingan sangat penting untuk memastikan soalan keselamatan yang betul ditanya sejak awal fasa kajian.

Namun, pihak industri atau penyelidik perlu memahami bahawa tidak semua ujian mempunyai skop akreditasi yang sama. Oleh itu, pelanggan wajar mendapatkan pengesahan bertulis terus daripada makmal berkaitan skop ujian, status akreditasi terkini, kesesuaian kaedah, keperluan garis panduan, kuantiti sampel dan tujuan penilaian. Sains keselamatan memerlukan ketelitian data, bukan sekadar andaian secara teori semata-mata.

Toksikologi untuk Masyarakat: Membina Minda Pintar

Ilmu toksikologi bukan hanya hak eksklusif saintis berpakaian makmal berwarna putih. Ia juga ialah ilmu literasi awam. Apabila masyarakat memahami bahawa risiko kesihatan dipengaruhi oleh bahaya sesuatu bahan, dos dan pendedahan, kita akan menjadi pengguna yang lebih bijak.

Kita tidak lagi mudah panik dengan perkataan “kimia”, tetapi pada masa yang sama tidak memandang ringan aspek keselamatan. Pengguna yang mempunyai minda toksikologi akan membiasakan diri membaca label ramuan, mengikut arahan penggunaan, menyimpan bahan kimia domestik jauh daripada kanak-kanak, tidak mencampuradukkan bahan pencuci sesuka hati seperti mencampur peluntur klorin dengan pencuci berasid yang boleh membebaskan gas berbahaya, serta mendapatkan nasihat profesional sebelum mengambil produk suplemen kesihatan.

Pendidikan toksikologi asas juga boleh diperkenalkan secara santai kepada pelajar sekolah melalui aktiviti interaktif seperti permainan “Selamat, Tidak Selamat atau Bergantung kepada Dos?”. Aktiviti mudah ini melatih kanak-kanak berfikir secara kritis bahawa air yang jernih belum tentu bebas daripada mikrob atau logam berat, ubat bukan gula-gula yang boleh diambil sesuka hati, dan bahan pencuci rumah mengandungi simbol amaran yang perlu dihormati.

Keselamatan sesuatu bahan bukan sekadar soal ada atau tiada bahaya secara mutlak. Keselamatan ialah hasil pemahaman yang menyeluruh tentang sifat bahan, kawalan dos, kekerapan pendedahan, cara penggunaan yang betul dan sokongan bukti saintifik. Sesuatu yang membawa manfaat boleh bertukar menjadi racun jika disalahgunakan, manakala sesuatu bahan yang kelihatan membimbangkan mungkin boleh dimanfaatkan dengan selamat sekiranya risiko pendedahannya dinilai dan dikawal dengan betul.

Dalam era kemajuan produk baharu yang bergerak pantas dan maklumat media sosial yang tular tanpa sempadan, prinsip toksikologi hadir sebagai kompas berasaskan bukti. Jangan hanya meneka  sebaliknya fahami, nilai dan uji. Keselamatan bukanlah penghalang kepada kemajuan sains, tetapi asas kepada inovasi yang bertanggungjawab demi kehidupan generasi masa depan yang lebih sihat.

Kredit foto utama-renuerx