Bolehkah Saraf Putus, disambung Semula? Ini Penjelasan Sains

Penulis: Dr. Mohd Nor Azim Ab Patar

Jabatan Neurosains, Pusat Pengajian Sains Perubatan
Universiti Sains Malaysia Kampus Kesihatan

Bayangkan seseorang terlibat dalam kemalangan dan doktor mengesahkan sarafnya tercedera atau terputus. Soalan pertama yang biasanya timbul ialah: “Adakah saraf yang rosak ini masih boleh pulih semula?” Ramai menganggap saraf yang terputus ibarat wayar elektrik, sekali rosak, terus tidak dapat digunakan lagi. Namun dalam dunia perubatan neurosains, realitinya jauh lebih menarik. Ada saraf yang memang boleh bersambung semula, tetapi ada juga yang sangat sukar untuk pulih walaupun dengan rawatan moden.

Jadi, apa sebenarnya yang menentukan sama ada saraf boleh sembuh atau tidak? Jawapannya terletak pada jenis saraf yang terlibat dan bagaimana tubuh kita bertindak balas terhadap kecederaan tersebut.

Tidak Semua Saraf Sama

Tubuh kita mempunyai dua bahagian utama sistem saraf. Pertama ialah sistem saraf periferi, iaitu saraf yang berada di luar otak dan saraf tunjang. Contohnya saraf pada tangan, kaki dan muka. Kedua ialah sistem saraf pusat yang merangkumi otak dan saraf tunjang. Perbezaan ini sangat penting kerana kebolehan untuk pulih antara kedua-duanya sangat berbeza ibarat langit dan bumi.

Masih Ada Harapan Untuk Kecederaan Saraf Periferi

Berita baiknya, saraf periferi mempunyai keupayaan semula jadi untuk tumbuh kembali selepas kecederaan. Apabila saraf periferi terputus, hujung saraf boleh memanjangkan semula serabutnya (dipanggil akson) ke arah sasaran asal. Proses ini dibantu oleh sel khas yang dikenali sebagai sel Schwann yang bertindak seperti “pemandu arah” kepada akson yang sedang tumbuh. Secara purata, saraf periferi boleh tumbuh sekitar 1 milimeter sehari. Namun, pemulihan yang berjaya bergantung kepada beberapa faktor penting seperti jarak kecederaan yang tidak terlalu jauh, laluan saraf masih jelas, rawatan diberikan dengan segera selepas cedera dan tiada parut tisu yang menghalang pertumbuhan saraf. Sebab itu dalam sesetengah kes kecederaan tangan atau jari, pesakit boleh mendapatkan semula deria atau pergerakkan selepas beberapa bulan walaupun mungkin tidak sepenuhnya seperti asal.

Cabaran Lebih Besar Pada Kecederaan Otak dan Saraf Tunjang

Situasi berubah secara drastik apabila kecederaan melibatkan otak dan saraf tunjang. Dalam sistem saraf pusat, persekitarannya tidak mesra untuk pertumbuhan semula. Selepas kecederaan, beberapa perkara berlaku seperti terbentuk parut glia yang menjadi penghalang fizikal, wujud bahan kimia yang menghalang pertumbuhan akson dan sel sokongan tidak membantu regenerasi sebagaimana fungsi sel Schwann. Sel Schwann tidak didapati dalam sistem saraf pusat. Inilah sebab utama mengapa kecederaan saraf tunjang sering menyebabkan kelumpuhan jangka panjang atau kekal. Walaupun cabarannya besar, bidang neuropsains sedang berkembang pesat. Para penyelidik di seluruh dunia termasuk di Malaysia sedang meneroka pelbagai pendekatan baharu antaranya terapi sel stem, secretome (faktor bioaktif daripada sel stem), PRP (Platelet-Rich Plasma), Scaffold biomaterial untuk saraf dan terapi gen dan ransangan elektrik. Pendekatan ini bertujuan untuk mewujudkan persekitaran yang lebih kondusif supaya saraf boleh pulih dengan lebih baik. Kebanyakkan teknologi buat masa ini masih berada di peringkat kajian atau penggunaan terpilih dan memerlukan bukti klinikal yang kukuh sebelum boleh digunakan secara meluas.

Pelan B Otak: Neuroplastisiti

Walaupun saraf pusat sukar untuk tumbuh semula, sebenarnya otak mempunyai ‘pelan alternatif’ yang luar biasa. Kelebihan luar biasa ini dipanggil neuroplastisiti. Neuroplastisiti ialah keupayaan otak untuk menyesuaikan diri dengan membentuk sambungan baharu atau menguatkan laluan saraf yang sedia ada. Dalam erti kata lain, walaupun ‘wayar’ asal rosak, otak kadangkala boleh mencari ‘laluan alternatif’. Inilah sebab mengapa program rehabilitasi seperti fisioterapi, terapi carakerja dan latihan berulang intensif sangat penting selepas kecederaan neurologi. Latihan yang konsisten boleh membantu otak ‘belajar semula’ dan mengoptimumkan fungsi yang masih ada.

Harapan Ada Tetapi Bersyarat

Kesimpulannya, bolehkah saraf tunjang bersambung semula? Jawapan ringkasnya, kecederaan pada saraf periferi ada potensi tinggi untuk pulih kembali manakala kecederaan pada saraf pusat (otak dan saraf tunjang) sangat terhad. Banyak teknologi penyelidikan kini tengah berkembang untuk membantu ke arah pemulihan kecederaan saraf pusat. Sains moden semakin hampir untuk memahami rahsia regenerasi saraf. Walaupun kita belum sampai ke tahap boleh ‘membaiki’ saraf tunjang seperti membaiki wayar putus, kemajuan dalam perubatan regeneratif telah memberi sinar harapan yang semakin cerah.

Yang pasti, rawatan awal, rehabilitasi intensif dan pendekatan berasaskan bukti masih menjadi kunci utama dalam membantu pesakit mendapatkan semula fungsi yang hilang.

Tahukah Anda?

1. Saraf periferi manusia tumbuh kira-kira 1mm sehari dalam keadaan optimum

2. Saraf tunjang dewasa hampir tidak mempunyai keupayaan regenerasi semula jadi

3. Neuroplastisiti boleh berlaku sepanjang hayat, bukan hanya pada kanak-kanak

4. Rehabilitasi awal selepas kecederaan neurologi boleh meningkatkan peluang pemulihan fungsi.

Kredit foto utama-halodoc