Haiwan Tanpa Otak Tapi Kaya Fungsi

Oleh: Jasnizat Saidin, PhD
Pensyarah kanan Program Biologi Marin, Fakulti Sains dan Sekitaran Marin (FSSM), Universiti Malaysia Terengganu

Kita pasti mengenali watak kartun yang berbentuk segi empat kuning memakai seluar berwarna coklat dan rakan baiknya seekor bintang laut. Tahukah anda bahawa watak SpongeBob SquarePants ini sebenarnya berdasarkan haiwan laut yang benar-benar wujud, iaitu span laut.

Span laut secara saintifik dikenali sebagai ‘Porifera’, merupakan satu organisma multisel yang paling ringkas dan tertua di lautan. Walaupun kelihatan seperti tumbuh-tumbuhan dan tidak bergerak, span dikelaskan sebagai haiwan. Mereka tidak mempunyai organ seperti otak, saraf atau tisu sebenar, tetapi mereka memainkan peranan yang sangat penting dalam ekosistem laut.

Span mempunyai pelbagai bentuk, saiz, dan warna. Ada yang kelihatan seperti tiub atau pasu, manakala yang lain menyerupai kulit atau kipas yang melekat pada batu dan terumbu karang. Ianya boleh dijumpai di semua lautan- dari air cetek di pinggir pantai hingga ke jurang laut yang dalam. Terdapat juga beberapa jenis span wujud di air tawar. Haiwan purba ini telah wujud selama lebih 600 juta tahun.

Secara ekologinya, span laut berfungsi sebagai penapis semula jadi. Mereka menyedut air melalui badan berliang mereka, menapis bakteria, partikel organik, dan jasad mikro lain. Dengan cara ini, span membantu membersihkan air laut dan mengitar semula nutrien, menyumbang kepada kesihatan keseluruhan alam laut. Selain itu, span juga menyediakan habitat dan tempat berlindung kepada pelbagai hidupan laut, termasuk ikan kecil, krustasia, dan anak karang. Di terumbu karang, span sering berinteraksi rapat dengan karang, kadangkala bersaing untuk ruang tetapi sering kali menyokong kepelbagaian hidupan terumbu.

Selain daripada peranan ekologi mereka, span laut mempunyai nilai saintifik yang besar. Para penyelidik telah menemui bahawa span menghasilkan pelbagai sebatian bioaktif iaitu bahan kimia yang boleh digunakan dalam pembangunan ubat-ubatan. Sebatian ini menunjukkan potensi dalam merawat pelbagai penyakit seperti kanser, jangkitan bakteria, dan penyakit virus. Malah, beberapa ubat pertama yang berasal dari laut dan diluluskan untuk kegunaan perubatan sebenarnya diperoleh daripada span.

Lebih daripada itu, span memberikan maklumat berharga dalam bidang biologi evolusi. Sebagai salah satu cabang haiwan tertua, kajian tentang span membantu saintis memahami bagaimana bentuk kehidupan yang kompleks berevolusi daripada yang lebih ringkas. Genom span memberi petunjuk tentang asal usul gen yang terlibat dalam pelekatan sel, imuniti, dan perkembangan, iaitu ciri-ciri yang dikongsi oleh banyak spesies haiwan, termasuk manusia.

Selain itu, span turut menyumbang kepada penyelidikan bioteknologi dan bahan bio. Saintis sedang mengkaji kerangka span yang diperbuat daripada silika atau kalsium karbonat untuk aplikasi dalam sains bahan. Cara span membina struktur yang rumit boleh memberi inspirasi kepada teknik baru dalam nanoteknologi dan penghasilan bahan sintetik.

Walaupun begitu, mengkaji span laut bukanlah sesuatu yang mudah. Salah satu kesukaran utama terletak pada habitat mereka yang sukar dijangkau dan rapuh. Banyak spesies span hidup di persekitaran laut dalam atau sistem terumbu karang yang sensitif, menjadikannya sukar untuk diakses dan dikumpul tanpa menyebabkan kerosakan.

Satu lagi cabaran adalah dalam mengenal pasti spesies span. Span menunjukkan plastisiti morfologi yang tinggi, bermaksud bentuk dan warna mereka boleh berubah bergantung kepada keadaan persekitaran. Ini membuatkan pengelasan tradisional menjadi sukar. Analisis genetik telah membantu, tetapi proses ini memakan masa dan mahal.

Selain itu, span sering menjadi hos kepada komuniti mikroorganisma yang kompleks seperti bakteria, arkea, dan kulat simbiotik yang mungkin sebenarnya bertanggungjawab menghasilkan sebahagian daripada sebatian bioaktif yang dikaitkan dengan span itu sendiri. Membezakan siapa menghasilkan sebatian tertentu merupakan halangan besar dalam penemuan ubat.

Pemuliharaan juga semakin menjadi kebimbangan. Populasi span adalah rentan kepada perubahan iklim, pengasidan laut, pencemaran, serta kerosakan fizikal akibat alat tangkap nelayan atau aktiviti pelancongan. Disebabkan ada spesies span yang membesar dengan perlahan dan sukar membiak, pemulihan daripada gangguan boleh mengambil masa puluhan tahun.

Kesimpulannya, span laut mungkin kelihatan biasa sahaja pada pandangan pertama, tetapi mereka sebenarnya adalah kuasa ekologi dan khazanah ilmu pengetahuan. Dari mengekalkan kesihatan lautan hingga menginspirasikan ubat-ubatan penyelamat nyawa, haiwan yang ringkas namun berguna ini mengingatkan kita bahawa walaupun bentuk kehidupan yang paling tidak menarik sekalipun boleh memberi kesan yang besar. Melindungi mereka akan memastikan keseimbangan ekosistem laut dan masa depan penemuan perubatan serta ekologi.

Kredit Gambar utama

Mengenai Penulis:

Dr. Jasnizat Bin Saidin merupakan pensyarah kanan Program Biologi Marin, Fakulti Sains dan Sekitaran Marin (FSSM), Universiti Malaysia Terengganu. Beliau berpengalaman luas dalam menyelidik bioteknologi marin dan mikrobiologi marin, dengan tumpuan utama kepada kajian span laut (Porifera) dan bakteria marin untuk mengekstrak sebatian bioaktif yang berpotensi digunakan dalam aplikasi antimikrob, antibiofilm dan antifouling. Beliau boleh dihubungi melalui ijaxzt@umt.edu.my

*Artikel ini diterbitkan atas inisiatif dan tajaan ‘OceanHOPE Project’ dari Universiti Malaysia Terengganu bagi meningkatkan tahap literasi lautan kepada orang ramai bersempena sambutan Hari Lautan Sedunia yang diraikan pada 8 Jun setiap tahun. Sila layari https://oceanhope.umt.edu.my/ untuk maklumat lanjut.