Rumpai Laut: Potensi dan Aplikasi

Penulis: Wan Dhiya Ainin Sofiya Wan D’zlynne¹, Dr. Nur Farah Ain Zainee²

¹Pelajar Doktor Falsafah, Jabatan Sains Biologi dan Bioteknologi, Fakulti Sains dan Teknologi, Universiti Kebangsaan Malaysia

²Pensyarah Kanan, Jabatan Sains Biologi dan Bioteknologi, Fakulti Sains dan Teknologi, Universiti Kebangsaan Malaysia

Rumpai laut adalah sejenis tumbuhan bawah laut yang juga dikenali sebagai makroalga. Mungkin ada di antara kita yang berfikir apakah kegunaan rumpai laut dan adakah penting untuk dikaji dan diterokai? Rumpai laut merupakan alga makroskopik, boleh dilihat jelas dengan mata kasar, yang tumbuh di kawasan akuatik. Rumpai laut mempunyai ciri fizikal lembut disebabkan struktur dan komposisi dinding sel. Rumpai laut tidak mempunyai lignin seperti tumbuhan darat kerana beradaptasi dengan persekitaran akuatik dan tidak memerlukan sokongan struktur disebabkan keapungan rumpai laut di dalam air. Rumpai laut terbahagi kepada tiga kumpulan iaitu hijau, perang dan merah. Rumpai laut hijau (Chlorophyta) mengandungi pigmen klorofil a dan b yang memberikan warna kehijauan dan kebiasaannya tumbuh di kawasan air cetek, manakala rumpai laut perang (Ochrophyta) mengandungi pigmen fukoxantin yang memberikan warna keperang-perangan dan membantu menyerap cahaya di kawasan air yang lebih sejuk. Rumpai laut merah (Rhodophyta) pula mengandungi pigmen fikoeritrin yang memberikan warna kemerah-merahan dan membantu menyerap cahaya biru di kawasan air dalam dan persekitaran cahaya rendah.

Rumpai laut digunakan secara meluas di negara Asia seperti Jepun, Korea dan China di mana penanaman rumpai laut merupakan industri yang sangat besar. Pada masa kini, rumpai laut mempunyai pelbagai kegunaan dalam industri makanan, industri perubatan, industri pertanian, penyelidikan, kosmetik, bio-tenaga dan banyak lagi. Selain itu, rumpai laut mempunyai potensi sebagai sumber yang digunakan secara meluas di dalam industri penanaman rumpai laut pada skala besar-besaran dalam jangka masa panjang. Rumpai laut merupakan sumber yang bernutrisi tinggi, kaya dengan vitamin dan mineral seperti iodin, kalsium, magnesium, vitamin A, C, dan K. Tumbuhan laut ini mempunyai potensi sebagai sumber makanan yang penting pada masa akan datang dan berpotensi untuk menyediakan sumber makanan yang lebih mampan, dan bernutrisi pada masa akan datang. Sebagai contoh, industri penghasilan rumpai laut merupakan sasaran sebagai akuakultur rumpai laut yang mampan, seiring dengan Matlamat Pembangunan Mampan (SDG2): Sifar Kelaparan bagi menyediakan makanan yang bernutrisi tinggi dan menyokong keterjaminan makanan.

Di Sabah, anggur laut atau lebih dikenali dengan nama ‘latok’ (Caulerpa lentilifera) merupakan makanan popular yang dimakan sebagai ulam, bersama sambal atau dimakan dengan nasi dan lauk-pauk. Latok sering dinikmati oleh suku kaum Bajau Laut dan Sulu di Sabah terutamanya di Semporna. Latok mempunyai pelbagai faedah kesihatan seperti menguatkan tulang dan sendi, mencegah kanser dan menguatkan kesihatan jantung. Manakala di negeri Kelantan dan Terengganu pula, ‘kerabu sare’ merupakan campuran rumpai laut yang dinikmati oleh penduduk pesisir pantai. Kerabu sare berasal daripada sejenis rumpai laut merah spesies Gracilaria yang ditumis bersama bawang merah, serai, dan beberapa bahan lain yang dimakan seperti ulam bersama sambal kelapa ataupun dimakan begitu sahaja. Kajian yang dilakukan menunjukkan pelbagai faedah spesies Gracilaria dari Johor dan Selangor seperti kesan antibakteria dan antikanser.

Selain itu, ekstrak rumpai laut juga boleh digunakan sebagai baja semulajadi dalam industri pertanian dan bagi meningkatkan pengeluaran tanaman kerana sifatnya yang mesra alam. Baja-bio daripada sumber rumpai laut mampu memperbaiki kualiti dan produktiviti tanah. Rumpai laut dan ekstraknya merupakan alternatif yang baik sebagai baja berbanding baja daripada sumber bahan kimia. Gracilaria sp. dan Sargassum sp. mengandungi hormon pertumbuhan seperti auksin, giberelin dan sitokinin. Kedua-dua rumpai laut digunakan sebagai biostimulan yang boleh meningkatkan pembesaran tumbuhan dan nutrien di dalam tanaman.

Rumpai laut amat popular dalam aplikasi penghasilan biofuel seperti biodiesel, bioetanol, biohidrogen dan biometana kerana mempunyai kapasiti pembiakan yang tinggi dan kitaran hidup yang pendek. Penghasilan biofuel dariapada rumpai laut menghasilkan gas rumah hijau yang lebih sedikit dan mempunyai pelepasan karbon yang kurang berbanding dengan bahan api fosil. Penghasilan biofuel ini merupakan tenaga yang boleh diperbaharui dan sumber yang lebih mampan. Oleh yang demikian, tumbuhan ini sesuai untuk penghasilan biofuel seperti proses pencernaan aerobik dan fermentasi bagi menghasilkan biogas dan etanol. Sebagai contoh, spesies kawasan temperat iaitu Laminaria saccharina merupakan sumber biofuel yang berpotensi tinggi. Namun, data yang terhad tentang faedah dan risiko pada skala operasi serta kes bisnes untuk rumput laut sebagai biofuel belum cukup kukuh untuk dimajukan. Pada masa kini, terdapat beberapa cabaran yang perlu ditangani oleh penyelidik seperti teknik penuaian dan pemprosesan, amalan penanaman lestari dan juga pembangunan infrastruktur yang teguh bagi mengeluarkan biofuel pada skala besar-besaran.

Di samping itu, rumpai laut juga mempunyai potensi sebagai mitigasi dalam mengurangkan karbon dioksida atmosfera. Akuakultur rumpai laut merupakan salah satu penyumbang kepada pensekuesteran karbon yang berpotensi menjadi mitigasi kepada perubahan iklim dunia. Rumpai laut juga dapat menyingkirkan nutrien berlebihan dari laut seperti logam berat dan trinitrotuelene (TNT) kerana keupayaannya untuk menyerap nutrien dengan baik. Industri agrikultur merupakan salah satu penyumbang besar kepada pelepasan karbon yang mendorong kepada perubahan iklim dunia. Terdapat kajian yang menyatakan bahawa rumpai laut di seluruh dunia dapat menyimpan karbon lebih banyak berbanding kawasan paya bakau dan rumput laut. Oleh yang sedemikian, rumpai laut boleh dijadikan salah satu calon dalam usaha mitigasi perubahan iklim dunia kerana merupakan sumber yang mampan, mampu mengurangkan kesan gas rumah hijau dan dapat mengurangkan jejak karbon.

Rujukan

Bullen, C.D., Driscoll, J., Burt, J., Stephens, T., Hessing-Lewis, M., Gregr, E.J. 2024. The potential climate benefits of seaweed farming in temperate waters. Sci Rep 14(1):15201.

Fasahati, P., Dickson, R., Saffron, C.M., Woo, H.C., Liu, J.J. 2022. Seaweeds as a sustainable source of bioenergy: Techno-economic and life cycle analyses of its biochemical conversion pathways. Renewable and Sustainable Energy Reviews. Elsevier 157: 112011.

Ghadiryanfar, M., Rosentrater, K.A., Keyhani, A., Omid, M. 2016. A review of macroalgae production, with potential applications in biofuels and bioenergy. Renewable and Sustainable Energy Reviews 54:473-481.

Hefft, D.N., & Adetunji, C.O. 2023. Applications of Seaweed in Food and Nutrition. Elsevier.

Mughunth, R.J., Velmurugan, S., Mohanalakshmi, M., Vanitha, K. 2024. A review of seaweed extract’s potential as a biostimulant to enhance growth and mitigate stress in horticulture crops. Scientia Horticulture 334:113312.

Ross, G.W.R., Boyd, P.W., Filbee-Dexter, K., Watanabe, K., Ortega, A., Krause-Jensen, D., Lovelock, C., Sondak, C.F.A., Bach, L.T., Duarte, C.M., Serrano, O., Beardall, J., Tarbuck, P., Macreadie, P.I. 2023. Potential role of seaweeds in climate change mitigation. Science of The Total Environment 885:163699.

Zhang, L., Liao, W., Huang, Y., Wen, Y., Chu, Y, Zhao, C. Global seaweed farming and processing in the past 20 years. Food Production, Processing and Nutrition 4(1):23.