Bijak Menilai Risiko Bahaya Bahan Kimia: Pencegahan kemalangan Melalui Keutamaan

Oleh: Nurul Azwa Mohd Yunus
Pegawai Penyelidik,
Universiti Teknologi Malaysia Kuala Lumpur

Sebagai Ketua Unit Pengurusan Bahan Kimia Universiti, penulis sering menerima pelbagai jenis soalan dari penyelidik dan pelajar berkaitan keselamatan bahan kimia.

Soalan: “Puan, bahan kimia mana sebenarnya paling bahaya dalam makmal ni?”

“Semua bahan kimia ada risikonya tapi ada yang lebih kritikal daripada yang lain.” Jawapan jujur, tetapi tidak begitu memuaskan.

Penulis terdiam, bukan disebabkan tidak begitu jelas bahan kimia mana yang berbahaya tetapi kerana soalan itu tidak semudah yang disangka. Dalam makmal, bahaya tidak hanya bergantung kepada jenis bahan. Ia bergantung kepada kuantiti, kekerapan digunakan, tempat simpanan dan infrastruktur makmal yang bersesuaian. Penulis tertanya sendiri, bagaimana caranya untuk membantu orang ramai terutama penyelidik dan pelajar supaya lebih bijak menilai bahaya bahan kimia?

Inventori Mengubah Cara Penulis Menilai Risiko

Penulis mempunyai pengkalan data inventori hampir 700 bahan kimia yang ada di universiti di mana penulis berkhidmat. Rutin sebagai penyelidik dan pengguna bahan kimia hanyalah menyemak Safety Data Sheet, membaca label bahaya, dan membezakan hazad; antara toksik, mudah terbakar atau menghakis.

Rupanya masalah paling besar bukan pada bahan kimia. Masalah paling besar adalah data dan penaksirannya. Ada makmal menyimpan 5 botol bahan yang sama. Ada makmal lain yang tidak sedar bahawa pelarut yang digunakan setiap hari itu sebenarnya berada dalam kategori bahaya jangka panjang atau chronic toxicity. Ada yang menyangka “bahan paling bahaya” ialah bahan yang paling eksotik, padahal bahan yang paling banyak menyebabkan insiden sebenarnya ialah bahan yang digunakan setiap hari. Semua ini berlaku kerana kita tidak ada cara mudah untuk menilai bahaya secara menyeluruh.

Bila Risiko Tidak Kelihatan, Kita Perlu Cara Melihat Bahaya Dengan Lebih Jelas

Jadi kami bangunkan satu kaedah yang sangat ringkas tetapi mengubah cara kami melihat risiko: Rubrik pemarkahan dua peringkat. Ia bukan teknologi canggih cuma cara sistematik untuk memberi skor kepada setiap bahan berdasarkan faktor yang benar-benar memberi kesan kepada risiko harian.

Peringkat 1: Menilai Bahaya Dengan Pantas

Kami menilai setiap bahan pada skala 1 hingga 5 berdasarkan 6 faktor:

• Bahaya kesihatan
• Bahaya fizikal (mudah terbakar/reaktif)
• Bahaya alam sekitar
• Kuantiti
• Kekerapan penggunaan
• Infrastruktur makmal

Kami boleh lihat bahan mana yang berisiko tinggi, perlu diberi keutamaan dan perlu disemak semula tempat penyimpanannya, dilabel ‘kritikal’.

Peringkat 2: Menilai Bahaya Dengan Lebih Mendalam

Untuk bahan yang tersenarai “kritikal”, kami menilai sembilan faktor tambahan termasuk ketoksikan, karsinogenik, bioakumulasi dan persistence. Hasilnya ialah satu skor yang kami panggil Environmental Hazard Index (EHI) yang memberi gambaran keseluruhan risiko bahan kimia, bukan sekadar label amaran pada botol.

Apa yang kami Temui Selepas Menilai 700 Bahan Kimia

1. Bahan paling biasa adalah yang paling berisiko.

Pelarut yang digunakan setiap hari, asid standard, logam berat semuanya menyumbang kepada risiko terbesar kerana digunakan dalam kuantiti besar dan di banyak makmal.

2. Hanya 10–15 bahan menyumbang kepada majoriti risiko.

Fenomena Pareto jelas: 20% bahan → 80% risiko universiti. Fokus pada 10–15 bahan ini sahaja sudah memberi impak besar. Ini sangat memudahkan kerja keselamatan: fokus pada 10–15 bahan ini, dan anda sudah mengurangkan majoriti risiko.

3. Setiap makmal ada ‘cap jari risiko’ tersendiri.

Makmal penyelidikan biasanya tinggi risiko. Makmal pengajaran lebih stabil dan rendah.

Dengan data yang diperoleh ini, kami boleh merancang latihan yang khusus untuk pelajar, staf dan penyelidik, pembelian bahan kimia dengan lebih berhemah, audit berkaitan bahan kimia yang lebih berfokus dan penyimpanan bahan kimia yang lebih selamat.

Mengapa Kita Perlu Menilai Risiko Dengan Cara Ini?

Kerana keselamatan makmal tidak boleh bergantung pada rasa ‘agak-agak’. Pelajar baru tak kenal bahaya sebenar. Penyelidik senior kadang-kadang terlalu biasa dengan rutin sehingga lupa bahawa ‘bahan biasa pun bahaya’. Pembantu makmal pula kadang-kadang terbeban dalam inventori tanpa sistem keutamaan. Rubrik pemarkahan ini ringkas, boleh digunakan sesiapa pun, telus dan berkesan. Ia membantu kita melihat bahaya yang mata kasar tidak nampak.

Bahaya Sebenar Selalunya Datang Dari Kebiasaan

Bekerja dengan bahan kimia memang satu rutin harian tetapi bahaya jarang datang dari letupan dramatik atau tumpahan besar. Selalunya, bahaya datang perlahan-lahan melalui bahan yang kita guna setiap hari, bahan yang kita simpan berlebihan, atau rutin yang kita anggap “okay je”. Apabila kita terlalu selesa, kita berhenti menilai. Kita berhenti bertanya: “Adakah bahan ini sebenarnya berisiko tinggi?”

Menilai risiko secara bijak bukan tugas pegawai keselamatan sahaja.
Ia tanggungjawab setiap orang yang melangkah masuk ke makmal. Dengan adanya kaedah mudah dan berstruktur, kita boleh melihat bahaya dengan lebih jelas dan itulah yang menyelamatkan kita daripada insiden yang tidak dijangka.

Biografi penulis:

Nurul Azwa binti Mohd Yunus merupakan seorang Pegawai Penyelidik Gred Q9 di bawah Pejabat Timbalan Naib Canselor Penyelidikan dan Inovasi, Universiti Teknologi Malaysia Kuala Lumpur. Beliau bertugas sebagai Ketua Unit, Unit Pengurusan Bahan Kimia  sejak 2022. Beliau mempunyai pengalaman bekerja di industri dan universiti selama 13 tahun. Kemahiran dan kepakaran beliau adalah dalam bidang Keselamatan dan Kesihatan Pekerjaan, Kimia Analitikal dan juga AI Generatif, di mana beliau banyak memberi latihan dan ceramah yang berkaitan.

Kredit foto- Toronto Management University