Kawalan Biologi bagi Ganoderma boninense, Kulat Perosak Tanaman Kelapa Sawit

Oleh: Muhamad Eddy Eizlan Mohamad Sha¹, Dr. Nik Mohd Izham Mohamed Nor² & Prof. Madya Dr. Amir Hamzah Ghazali³

¹Pelajar Ijazah Sarjana Pusat Pengajian Sains Kajihayat
²Pensyarah Kanan Pusat Pengajian Sains Kajihayat
³Dekan Pusat Pengajian Sains Kajihayat
Universiti Sains Malaysia (USM)

Apabila kita bercakap tentang kelapa sawit, kebanyakan daripada kita akan terbayang minyak masak yang digunakan setiap hari dalam kehidupan seharian, produk kosmetik, sabun, atau bahan api bio yang dihasilkan daripada tanaman ini. Hakikatnya, kelapa sawit merupakan antara komoditi pertanian paling penting di Malaysia dan menyumbang secara signifikan kepada ekonomi negara. Malaysia merupakan salah satu pengeluar minyak sawit terbesar di dunia, dan industri ini menyediakan peluang pekerjaan kepada ratusan ribu rakyat serta menyumbang berbilion ringgit kepada pendapatan negara setiap tahun.

Namun, di sebalik kejayaan industri ini, terdapat ancaman yang sering tidak disedari di bawah tanah, di kawasan akar pokok kelapa sawit. Ancaman penanaman  kelapa sawit tersebut merupakan sejenis kulat perosak iaitu Ganoderma boninense.

Musuh Utama Ladang Kelapa Sawit

Kulat Ganoderma boninense merupakan penyebab utama penyakit Reput Pangkal Batang atau “Basal Stem Rot (BSR)” dalam tanaman kelapa sawit. Penyakit ini dianggap sebagai penyakit paling merosakkan dalam industri kelapa sawit kerana ia boleh menyebabkan kematian pokok dan menurunkan hasil pengeluaran buah secara drastik.

Kulat ini tergolong dalam kumpulan Basidiomycota dan hidup secara semula jadi di dalam tanah. Ia boleh merebak melalui sisa akar atau tunggul pokok yang telah dijangkiti, serta melalui sentuhan antara akar pokok yang sihat dengan akar pokok yang telah dijangkiti. Proses jangkitan biasanya berlaku secara perlahan dan sukar dikesan pada peringkat awal.

Apabila kulat ini berjaya menjangkiti pokok kelapa sawit, ia akan menyerang bahagian pangkal batang dan sistem vaskular tumbuhan. Sistem vaskular ini berfungsi seperti “lebuh raya” yang mengangkut air, nutrien, dan bahan penting ke seluruh bahagian pokok. Apabila sistem ini rosak akibat serangan kulat, pokok akan mula menunjukkan simptom seperti daun yang kekuningan, pertumbuhan terbantut, serta penghasilan buah yang semakin berkurangan.

Dalam kes yang lebih serius, batang pokok akan menjadi reput dan akhirnya pokok tersebut akan tumbang atau mati. Apa yang lebih membimbangkan ialah kulat ini mampu hidup di dalam tanah untuk tempoh yang sangat lama, bahkan sehingga puluhan tahun. Kajian menunjukkan bahawa jangkitan penyakit ini boleh menjejaskan sehingga 80 peratus pokok sepanjang hayat sesuatu ladang jika tidak dikawal dengan baik. (Rujuk gambar Rajah 1)

Cabaran Mengawal Penyakit Ganoderma

Mengawal penyakit Ganoderma bukanlah tugas yang mudah. Berbeza dengan sesetengah penyakit tumbuhan lain yang boleh dirawat menggunakan racun kulat atau bahan kimia tertentu, Ganoderma mempunyai keupayaan untuk bertahan dalam persekitaran tanah dalam tempoh yang sangat lama. Ini menyebabkan penggunaan bahan kimia sahaja sering kali tidak memberikan hasil yang memuaskan.

Selain itu, penggunaan racun kimia secara berlebihan boleh memberi kesan negatif kepada alam sekitar. Tanah boleh tercemar, mikroorganisma bermanfaat dalam tanah boleh terjejas, dan keseimbangan ekosistem boleh terganggu. Oleh sebab itu, para penyelidik kini semakin memberi perhatian kepada pendekatan yang lebih lestari dan mesra alam untuk mengawal penyakit ini. Salah satu pendekatan yang semakin mendapat perhatian ialah kawalan biologi.

Bakteria sebagai Penyelamat dalam Pertempuran Mikroskopik

Jika kulat Ganoderma dianggap sebagai “penjahat” dalam cerita ini, maka bakteria bermanfaat boleh dianggap sebagai “penyelamat” yang membantu melindungi pokok kelapa sawit yang dikenali sebagai kawalan biologi.

Dalam kajian terkini, penyelidik telah mengenal pasti beberapa jenis bakteria yang berpotensi bertindak sebagai agen kawalan biologi terhadap Ganoderma. Antara bakteria yang menunjukkan potensi ialah bakteria daripada genus Enterobacter.

Walaupun bakteria ini bersaiz mikroskopik dan tidak dapat dilihat dengan mata kasar, ia sebenarnya memiliki pelbagai “senjata” biologi yang mampu menentang kulat patogen. Dua mekanisme utama yang digunakan oleh bakteria ini ialah penghasilan sebatian organik meruap (VOCs) dan enzim pemecah dinding sel kulat.

Sebatian Organik Meruap (VOCs): Isyarat Kimia yang Mengganggu Musuh

Sebatian organik meruap atau “volatile organic compounds (VOCs)” ialah molekul kimia kecil yang boleh bergerak melalui udara dan tanah tanpa memerlukan sentuhan langsung antara bakteria dan kulat.

Apabila bakteria menghasilkan VOC di sekitar kawasan akar pokok, sebatian ini boleh mengganggu pertumbuhan kulat Ganoderma. VOC bertindak seperti isyarat kimia yang mengganggu metabolisme kulat, menyebabkan pertumbuhan kulat menjadi perlahan atau terhenti sepenuhnya. Dalam erti kata lain, bakteria menghantar “mesej kimia” yang mengelirukan dan melemahkan musuhnya.

Mekanisme ini sangat menarik kerana ia menunjukkan bahawa mikroorganisma boleh berkomunikasi dan berinteraksi antara satu sama lain melalui molekul kimia dalam persekitaran. (Rujuk gambar Rajah 2)

Enzim: Memecahkan Pertahanan Kulat

Selain menghasilkan VOC, bakteria ini juga mampu menghasilkan enzim tertentu seperti kitinase dan β-1,3-glukanase. Enzim ini mempunyai keupayaan untuk memecahkan komponen utama dinding sel kulat. Dinding sel kulat terdiri daripada bahan seperti kitin dan glukan yang memberikan struktur dan perlindungan kepada sel kulat. Apabila bakteria menghasilkan enzim ini, ia bertindak seperti alat yang secara perlahan-lahan memecahkan “tembok pertahanan” kulat.

Bayangkan sebuah kubu yang kuat tetapi ditembusi sedikit demi sedikit sehingga akhirnya runtuh. Begitulah cara enzim yang dihasilkan oleh bakteria ini bagi melemahkan kulat Ganoderma. Apabila dinding sel kulat rosak, sel kulat akan kehilangan struktur dan akhirnya mati. Selain menentang patogen, sesetengah bakteria ini juga mempunyai keupayaan untuk merangsang pertumbuhan tumbuhan dengan membantu penyerapan nutrien atau menghasilkan hormon pertumbuhan tumbuhan. (Rujuk gambar Rajah 2)

Masa Depan Kawalan Biologi dalam Industri Sawit

Seperti apa yang telah dibincangkan, pendekatan kawalan biologi semakin mendapat perhatian sebagai salah satu strategi yang berpotensi dalam usaha mengawal penyakit yang disebabkan oleh kulat Ganoderma boninense ini. Berbanding kaedah konvensional yang bergantung kepada penggunaan bahan kimia sintetik, kawalan biologi memanfaatkan mikroorganisma bermanfaat bagi menentang patogen secara semula jadi. Pendekatan ini bukan sahaja membantu mengurangkan kebergantungan kepada racun kimia, malah turut menyumbang kepada pemeliharaan keseimbangan ekosistem tanah.

Walaupun penyelidikan mengenai penggunaan bakteria sebagai agen kawalan biologi masih berada pada tahap pembangunan dan penambahbaikan, hasil kajian awal menunjukkan potensi yang sangat memberangsangkan. Bakteria tertentu didapati mampu menghalang pertumbuhan kulat patogen melalui pelbagai mekanisme seperti penghasilan sebatian organik meruap serta enzim yang boleh merosakkan struktur dinding sel kulat. Mekanisme ini membolehkan bakteria bertindak sebagai “pelindung semula jadi” kepada tumbuhan dengan mengurangkan keupayaan patogen untuk menjangkiti pokok kelapa sawit.

Namun begitu, usaha untuk menjadikan kawalan biologi sebagai kaedah utama dalam pengurusan penyakit tanaman memerlukan penyelidikan yang berterusan. Para saintis perlu memahami dengan lebih mendalam bagaimana mikroorganisma bermanfaat berinteraksi dengan patogen, tumbuhan perumah, serta persekitaran tanah. Selain itu, cabaran lain yang perlu diatasi termasuklah kaedah aplikasi yang sesuai di ladang serta keberkesanan agen biologi dalam keadaan persekitaran yang berbeza.

Kejayaan pendekatan ini juga memerlukan kerjasama erat antara pelbagai pihak. Penyelidik di universiti dan institusi penyelidikan memainkan peranan penting dalam menghasilkan pengetahuan baharu melalui kajian saintifik. Pada masa yang sama, agensi kerajaan dan pihak industri perlu bekerjasama bagi memastikan hasil penyelidikan dapat diterjemahkan kepada aplikasi sebenar di ladang kelapa sawit. Dengan sokongan dan kerjasama yang berterusan, teknologi kawalan biologi berpotensi menjadi salah satu strategi utama dalam menguruskan penyakit kelapa sawit pada masa hadapan.

Apabila kita melihat ladang kelapa sawit yang luas terbentang, kita jarang memikirkan apa yang sebenarnya berlaku di bawah permukaan tanah. Hakikatnya, dunia mikroskopik di dalam tanah dipenuhi dengan interaksi kompleks antara pelbagai jenis mikroorganisma. Di sinilah berlangsungnya satu “peperangan” yang tidak dapat dilihat dengan mata kasar.

Dalam dunia yang kecil ini, kulat patogen seperti Ganoderma boninense berusaha menyerang dan merosakkan tumbuhan, manakala bakteria bermanfaat pula bertindak sebagai benteng pertahanan semula jadi. Interaksi antara mikroorganisma ini menentukan sama ada tumbuhan mampu bertahan atau akhirnya tewas kepada penyakit.

Oleh itu, apabila kita melihat pokok kelapa sawit selepas ini, ingatlah bahawa jauh di bawah permukaan tanah sedang berlaku satu pertempuran mikroskopik yang sangat penting. Dalam pertempuran yang tidak kelihatan ini, bakteria kecil mungkin memainkan peranan besar dalam melindungi salah satu sumber ekonomi terpenting negara serta memastikan kelestarian industri kelapa sawit untuk generasi akan datang.

Rujukan:

Zakaria, L. (2022). Basal stem rot of oil palm: the pathogen, disease incidence, and control methods. Plant Disease, 107(3), 603–615. https://doi.org/10.1094/pdis-02-22-0358-fe

Lutfia, A. (2023). Antifungal Volatile Organic Compounds (VOC) From a Strain of Fusarium foetens Against Ganoderma boninense. Journal of Oil Palm Research. https://doi.org/10.21894/jopr.2023.0065