Khazanah Hijau di Sebalik Kampus: Mengapa Hutan Universiti Perlu Dipelihara?

Penulis: Nur Balqis Binti Samdan¹ & Dr. Syazuani Bt Mohd Shariff²

¹Pelajar Ijazah Sarjana Muda Sains (Biologi) dengan Kepujian),
²Pensyarah Kanan,  Pusat Pengajian Biologi, Fakulti Sains Gunaan, UiTM Cawangan Negeri Sembilan, Kampus Kuala Pilah

Pernahkah anda terfikir bahawa di sebalik bangunan kuliah, makmal dan perpustakaan di kampus, terdapat  khazanah alam yang sangat bernilai? Bagi kebanyakan orang, hutan kampus mungkin hanya sekadar kawasan hijau yang mencantikkan pemandangan. Namun, hutan ini sebenarnya merupakan ekosistem yang menjadi habitat kepada pelbagai spesies tumbuhan dan hidupan liar. Malaysia sangat bertuah kerana diiktiraf sebagai salah satu daripada 17 negara megabiodiversiti dunia, dengan hutan hujan tropika yang kaya dengan flora dan fauna. Kekayaan biodiversiti ini bukan sahaja menjadi warisan negara, malah memainkan peranan penting dalam mengekalkan keseimbangan ekosistem dan menyokong kehidupan manusia (Manokaran, 1992; Malaysia Biodiversity Information System [MyBIS], 2015).

Ramai yang menganggap hutan hanyalah sekadar kawasan yang dipenuhi dengan pokok-pokok hijau. Namun hakikatnya, hutan adalah sebuah ekosistem yang menyokong pelbagai jenis hidupan, daripada tumbuhan dan haiwan hinggalah mikroorganisma. Selain menjadi habitat kepada pelbagai spesies, hutan turut menyerap karbon dioksida, menghasilkan oksigen, mengawal suhu, mengurangkan hakisan tanah dan membantu mengekalkan sumber air. Fungsi-fungsi ini amat penting dalam mengurangkan kesan perubahan iklim dan memastikan keseimbangan alam sekitar terus terpelihara (Corlett, 2017; Ashton, 2008).

Apabila membincangkan usaha pemuliharaan hutan pula, perhatian sering tertumpu kepada hutan simpan kekal, taman negara atau kawasan perlindungan hidupan liar. Namun, hutan yang terdapat di kawasan universiti juga mempunyai kepentingan yang tidak kurang besar. Selain menjadi kawasan hijau yang menyegarkan persekitaran kampus, hutan ini berfungsi sebagai makmal hidup yang membolehkan pelajar dan penyelidik mempelajari biodiversiti serta ekologi secara langsung. Pengalaman mengenal pasti spesies tumbuhan, memerhati interaksi antara organisma dan memahami proses semula jadi di lapangan memberikan pengalaman pembelajaran yang jauh lebih bermakna berbanding hanya membaca teori di dalam bilik kuliah.

Malangnya, banyak hutan kampus di Malaysia masih kurang didokumentasikan. Kekurangan maklumat tentang kepelbagaian tumbuhan dan keadaan ekologi menyukarkan usaha memantau perubahan biodiversiti serta merancang langkah pemuliharaan yang berkesan. Oleh itu, inventori biodiversiti penting untuk merekodkan spesies yang terdapat di sesuatu kawasan dan memahami keadaan sebenar ekosistem (Morris et al., 2014). Melalui kajian ini, penyelidik bukan sahaja dapat mengenal pasti spesies yang wujud, malah memahami taburan tumbuhan, interaksi antara spesies dan pengaruh faktor persekitaran. Maklumat ini membantu menilai kesihatan hutan serta mengesan perubahan yang berlaku akibat daripada aktiviti manusia atau perubahan iklim.

Seterusnya, keadaan persekitaran turut mempengaruhi kepelbagaian tumbuhan di dalam hutan. Faktor seperti jenis tanah, nilai pH, kelembapan, litupan kanopi dan cahaya matahari menentukan spesies yang mampu hidup dan berkembang di sesuatu kawasan (Saw, 2010; Demies et al., 2019). Namun, hutan juga berdepan pelbagai ancaman seperti pembangunan, perubahan iklim dan kemasukan spesies invasif. Tumbuhan invasif boleh membiak dengan cepat dan bersaing dengan spesies tempatan untuk mendapatkan ruang, air, cahaya dan nutrien. Jika tidak dikawal, keadaan ini boleh menjejaskan keseimbangan ekosistem serta mengurangkan biodiversiti hutan.

Oleh itu, usaha mendokumentasikan biodiversiti perlu dilakukan secara berterusan. Inventori flora membantu mengenal pasti spesies tumbuhan serta memantau perubahan ekosistem dari semasa ke semasa. Maklumat ini penting dalam merancang usaha pemuliharaan dan pengurusan hutan yang lebih lestari. Selain itu, hutan kampus juga boleh dijadikan pusat penyelidikan, pembelajaran luar bilik kuliah dan program kesedaran alam sekitar. Penglibatan pelajar dalam aktiviti ini bukan sahaja menambah ilmu, malah memupuk rasa tanggungjawab untuk menghargai dan memelihara alam semula jadi.

“Semasa menjalankan kerja lapangan di hutan kampus, saya menyedari bahawa suasana di dalam hutan jauh berbeza daripada yang dilihat dari luar. Di bawah litupan kanopi yang redup, terdapat pelbagai tumbuhan, anak pokok dan hidupan liar yang membentuk sebuah ekosistem yang kompleks. Pengalaman ini membuka mata saya bahawa walaupun hutan kampus kelihatan kecil, ia sebenarnya menyimpan khazanah biodiversiti yang amat bernilai”.

Hutan kampus wajar dipelihara kerana ia bukan sahaja menjadi habitat kepada pelbagai hidupan, malah berfungsi sebagai sumber pembelajaran, penyelidikan dan pendidikan. Setiap kawasan hijau yang dipelihara hari ini merupakan pelaburan untuk memastikan generasi akan datang terus dapat menikmati dan menghargai kekayaan biodiversiti negara.