Usaha Pendigitalan Spesimen Herbarium oleh Unit Herbarium Taman Botani Perdana dalam Menyokong Pemuliharaan serta Membantu Memperkayakan Pangkalan Data MyBIS

Penulis: Syazwani Azeman & Siti Sarah Rosli

Pegawai Penyelidik, Unit Herbarium,
Taman Botani Perdana Kuala Lumpur & Institut Penyelidikan Perhutanan Malaysia (FRIM)

Pendigitalan spesimen herbarium merupakan satu langkah penting dalam memperkukuh pengurusan maklumat biodiversiti negara. Unit Herbarium Taman Botani Perdana, Dewan Bandaraya Kuala Lumpur (DBKL) dengan kerjasama pihak Malaysian Biodiversity Information System (MyBIS), di bawah Cawangan Pemuliharaan dan Biodiversiti Informatik, Institut Penyelidikan Perhutanan Malaysia (FRIM) memainkan peranan signifikan dalam usaha ini dengan penyediaan rekod digital spesimen tumbuhan yang lebih sistematik, mudah diakses dan mengurangkan risiko kerosakan spesimen fizikal yang mana ianya sesuai digunakan bagi tujuan rujukan penyelidikan, pendidikan serta pemuliharaan.

Di dalam modul spesimen MyBIS, herbarium Dewan Bandaraya Kuala Lumpur mendaftarkan akronim sebagai PBG iaitu merujuk kepada Perdana Botanical Garden (Gambarajah 1). Sebelum proses pendigitalan spesimen dijalankan, pusat koleksi atau herbarium perlu memastikan bahawa setiap spesimen telah direkodkan terlebih dahulu dalam pangkalan data Malaysia Biodiversity Information System (MyBIS). Penyediaan metadata yang lengkap dan tepat adalah penting bagi memastikan setiap spesimen dapat dikenal pasti, dirujuk dan dijejaki dengan mudah pada masa hadapan.

Antara maklumat metadata yang wajib dilengkapkan sebelum proses pendigitalan adalah nombor ID spesimen, kompartmen penyimpanan, tarikh kutipan, lokasi pengutipan, bilangan spesimen dan juga jenis spesimen (kering, basah, slaid atau hidup) serta identifikasi spesimen (Gambarajah 2). Penyediaan maklumat ini secara sistematik bukan sahaja memudahkan pengurusan dan rujukan terhadap spesimen, malah memastikan kemasukan data dilaksanakan secara seragam mengikut piawaian dan standard yang ditetapkan oleh MyBIS. Semua maklumat tersebut direkodkan dalam format piawai bagi memastikan data dapat dikongsi, disepadukan dan diurus dengan lebih berkesan bersama pangkalan data biodiversiti di peringkat nasional mahupun antarabangsa.

Pendigitalan spesimen turut berperanan dalam menyokong pemeliharaan koleksi secara jangka panjang dengan mengurangkan keperluan pengendalian fizikal terhadap spesimen asal. Pada masa yang sama, maklumat dan imej digital yang tersedia dalam MyBIS dapat memudahkan proses pencarian, rujukan dan perkongsian maklumat oleh penyelidik, institusi serta pihak berkepentingan yang lain. Melalui integrasi ini, koleksi spesimen herbarium yang disimpan di Herbarium Taman Botani Perdana dapat didokumentasikan secara sistematik dan diakses melalui MyBIS, sekali gus memperluas capaian kepada maklumat biodiversiti Malaysia.

Proses pendigitalan spesimen melibatkan pengimejan spesimen menggunakan perkakasan yang bersesuaian bagi menghasilkan imej digital yang berkualiti tinggi. Antara perkakasan asas yang diperlukan ialah kamera digital single-lens reflex (DSLR), tripod dan kotak pencahayaan (light box) bagi memastikan proses pengimejan dapat dilaksanakan dengan lebih sistematik dan konsisten (Gambarajah 2). Selain itu, pengimbas beresolusi tinggi juga boleh digunakan, khususnya bagi spesimen yang sesuai untuk kaedah pengimbasan.

Walau bagaimanapun, pemilihan perkakasan bukanlah satu-satunya faktor yang perlu diberi perhatian. Resolusi, ketajaman, kejituan warna dan kejelasan imej merupakan aspek penting yang perlu dititikberatkan bagi memastikan imej digital yang dihasilkan dapat menggambarkan ciri-ciri spesimen dengan tepat. Kualiti imej yang baik membolehkan imej digital digunakan sebagai rujukan awal tanpa perlu mengendalikan spesimen fizikal secara berulang. Pendekatan ini bukan sahaja memudahkan proses pengecaman, penelitian dan perkongsian maklumat, malah dapat membantu mengurangkan risiko kerosakan terhadap spesimen asal akibat pengendalian yang kerap.

Contoh Pendigitalan Herbarium oleh Institusi Lain

Pendigitalan spesimen herbarium telah dilaksanakan secara meluas oleh institusi penyelidikan dan taman botani di seluruh dunia. Sebagai contoh, Harvard University Herbaria telah berjaya mendigitalkan sebanyak 1.8 juta spesimen herbarium dan maklumat berkaitan spesimen herbarium boleh diakses melalui laman sesawang data mereka. Langkah ini membolehkan penyelidik mendapatkan akses kepada maklumat spesimen tanpa perlu meminjam atau melawat koleksi fizikal, sekali gus mempercepatkan penyelidikan biodiversiti.

Selain itu, JSTOR Global Plants merupakan antara inisiatif pendigitalan herbarium terbesar di dunia yang menghimpunkan lebih dua juta imej spesimen jenis (type specimens) dan bahan rujukan daripada lebih 300 herbarium di seluruh dunia. Inisiatif ini menyediakan akses kepada koleksi spesimen yang penting untuk tujuan penyelidikan, pengecaman spesies, perbandingan taksonomi dan rujukan saintifik, sekali gus menunjukkan kepentingan pendigitalan koleksi herbarium dalam memperluas akses kepada sumber biodiversiti secara global. Koleksi ini bermula pada tahun 2004 sebagai satu inisiatif untuk mendigitalkan type specimens dari Afrika, kemudian diperluas kepada type specimens dari Amerika Latin pada tahun 2006, dan sejak itu terus berkembang dari segi liputan geografi merangkumi Eropah, Amerika Utara, Oceania, dan Asia dengan matlamat untuk mendokumentasikan semua jenis tumbuhan yang diketahui. Platform ini menjadi sumber rujukan utama bagi ahli botani, ahli taksonomi dan pelajar dalam mengenal pasti spesies tumbuhan, membuat semakan nama saintifik serta menjalankan kajian perbandingan tanpa batasan geografi.

Di peringkat global, data spesimen herbarium yang telah didigitalkan turut dikongsi melalui Global Biodiversity Information Facility (GBIF). Portal ini menghimpunkan jutaan spesimen herbarium yang telah didigitalkan ke dalam satu rangkaian akses terbuka dan menyeragamkan koleksi tumbuhan fizikal (termasuk imej dan metadata) menggunakan format Darwin Core. Portal ini menggabungkan data daripada ribuan institusi di seluruh dunia dan membolehkan penyelidik menganalisis taburan spesies, perubahan biodiversiti, kesan perubahan iklim serta mengenal pasti spesies yang terancam berdasarkan rekod spesimen sejarah.

Manfaat Pendigitalan kepada Orang Ramai

Pendigitalan spesimen herbarium memberi manfaat yang meluas bukan sahaja kepada komuniti saintifik, malah kepada masyarakat umum. Antara manfaat utama ialah:

• Meningkatkan akses kepada maklumat biodiversiti, di mana orang ramai boleh mendapatkan maklumat mengenai spesies tumbuhan tempatan secara dalam talian tanpa perlu mengunjungi herbarium.
• Menyokong pendidikan, khususnya sebagai bahan rujukan kepada pelajar sekolah, institusi pengajian tinggi dan pendidik dalam bidang biologi, botani dan pemuliharaan.
• Memudahkan penyelidikan, kerana penyelidik dapat mengakses imej serta data spesimen dari pelbagai institusi dengan lebih cepat, menjimatkan masa dan kos.
• Menyokong usaha pemuliharaan, melalui taburan data spesies yang membantu agensi kerajaan mengenal pasti kawasan berkepentingan biodiversity dan spesies yang memerlukan perlindungan.
• Meningkatkan kesedaran awam mengenai kepentingan kepelbagaian tumbuhan tempatan serta menggalakkan penglibatan masyarakat dalam usaha pemuliharaan biodiversiti.
• Menyokong inovasi digital, termasuk pembangunan aplikasi pengecaman tumbuhan, analisis menggunakan kecerdasan buatan (AI), pemetaan biodiversiti dan penyelidikan perubahan iklim yang memanfaatkan data spesimen digital.

Kepentingan kepada Negara

Pendigitalan herbarium menyokong pembangunan pangkalan data biodiversiti yang lebih lengkap, tepat dan berpiawaian. Inisiatif ini selaras dengan usaha negara untuk memperkukuh perkongsian data biodiversiti, meningkatkan kecekapan pengurusan koleksi saintifik serta menyokong pelaksanaan dasar dan strategi pemuliharaan biodiversiti di peringkat kebangsaan dan antarabangsa.

Secara keseluruhannya, usaha pendigitalan spesimen herbarium oleh Unit Herbarium Taman Botani Perdana merupakan satu inisiatif strategik yang bukan sahaja memelihara warisan biodiversiti negara, malah memperkayakan pangkalan data MyBIS sebagai pusat rujukan biodiversiti kebangsaan. Dengan adanya data digital yang berkualiti, koleksi herbarium dapat dimanfaatkan secara lebih meluas oleh penyelidik, pembuat dasar, pendidik dan masyarakat. Kerjasama berterusan antara institusi penyelidikan, agensi kerajaan dan pusat koleksi akan terus memperkukuh ekosistem data biodiversiti Malaysia, sekaligus menyokong pengurusan sumber semula jadi yang mampan dan berasaskan bukti.

Sumber Rujukan

1. De Smedt, S. et al. (2024). Ten Lessons Learned from the Mass Digitisation of a Herbarium Collection. Biodiversity Data Journal.
2. Global Biodiversity Information Facility (GBIF). Tersedia di: https://www.gbif.org/what-is-gbif.
3. Harvard University Herbaria. Digitization of Herbarium Collections. Tersedia di: https://www.huh.harvard.edu/.
4. Humphreys, A.M. (2026). Harnessing the Benefits of Herbarium Specimen Digitisation for Inferring Recent and Ongoing Plant Extinctions. New Phytologist.
5. JSTOR Global Plants. A Worldwide Resource for Botanical Research. Tersedia di: https://plants.jstor.org/collection/TYPSPE.
6. Malaysia Biodiversity Information System (MyBIS). Bengkel Pengurusan & Pendigitalan Spesimen 2025. Diterbitkan pada Ogos 2025.
7. Malaysia Biodiversity Information System (MyBIS). Discover by Specimen – Pusat Koleksi Tumbuhan Taman Botani Perdana Kuala Lumpur (DBKL). Tersedia di: https://www.mybis.gov.my/one/specimen.php.
8. Malaysia Biodiversity Information System (MyBIS). Koleksi Tumbuhan Taman Botani Perdana Kuala Lumpur (DBKL) powered by MyBIS. Tersedia di: https://www.mybis.gov.my/collection/pbg.
9. Ong, S.Q., Azhar, S. & Mat Jalaluddin, N.S. (2024). Manual Specimen Digitisation for Fair Biodiversity Data Stewardship. Academy of Sciences Malaysia.