Ancaman Logam Berat dalam Rantaian Makanan: Bagaimana Bahan Pencemar Terkumpul dalam Tubuh Ikan?

Penulis: ChM. Dr. Wan Norfazilah Wan Ismail
Pensyarah Kanan,
Fakulti Sains dan Teknologi Industri,
Universiti Malaysia Pahang Al-Sultan Abdullah (UMPSA)

Dalam artikel bahagian pertama sebelum ini, kita telah membincangkan kewujudan logam berat dalam ekosistem akuatik yang sering tidak dapat dikesan melalui pemerhatian biasa. Namun, satu persoalan penting timbul: bagaimana bahan pencemar yang berasal dari daratan akhirnya boleh terkumpul dalam tisu ikan dan seterusnya sampai ke meja makan kita? Memahami proses ini penting untuk menjelaskan hubungan antara kesihatan alam sekitar dan keselamatan makanan yang kita ambil setiap hari.

Perjalanan dari Darat ke Dasar Sungai

Segalanya bermula daripada aktiviti manusia di daratan. Setiap kali hujan lebat turun, air larian permukaan (surface runoff) akan membawa pelbagai bahan pencemar daripada kawasan perindustrian, tapak pembinaan dan kawasan pertanian. Logam seperti plumbum daripada bateri terpakai, kadmium daripada baja kimia dan merkuri daripada aktiviti perlombongan boleh mengalir masuk ke sistem sungai.

Apabila memasuki sungai, logam berat ini tidak kekal terampai di dalam air. Sebahagian besarnya akan melekat pada zarah-zarah halus sebelum mendap ke dasar sungai sebagai sebahagian daripada sedimen. Sedimen ini berfungsi sebagai tempat pengumpulan logam berat yang boleh dilepaskan semula ke dalam air apabila berlaku perubahan arus, aktiviti pengorekan pasir atau perubahan nilai pH air sungai.

Dua Laluan Utama: Pernafasan dan Pemakanan

Bagi seekor ikan, mereka dikelilingi oleh bahan pencemar ini 24 jam sehari. Pendedahan ini berlaku melalui dua laluan utama yang mustahil untuk mereka elakkan:

i- Laluan Pernafasan (Insang): Pintu Masuk Terus

Insang ikan adalah organ yang sangat luar biasa tetapi sangat terdedah. Untuk mendapatkan oksigen, ikan perlu mengepam berliter-liter air melalui insang setiap jam. Di sinilah berlakunya pertukaran gas, tetapi pada masa yang sama, logam berat yang terlarut dalam air (dalam bentuk ion) boleh meresap terus ke dalam saluran darah ikan menerusi membran insang yang nipis. Ia adalah “jalan pintas” bagi racun untuk masuk terus ke dalam sistem peredaran darah tanpa perlu melalui proses pencernaan.

ii- Laluan Pemakanan (Diet): Kesan Domino

Laluan kedua adalah melalui apa yang mereka makan. Ia bermula daripada organisma paling kerdil seperti plankton atau larva serangga yang menyerap logam dari air dan sedimen. Apabila ikan kecil memakan plankton tersebut, dan ikan besar memakan ikan kecil, kandungan logam berat ini tidak hilang. Sebaliknya, ia berpindah dan terkumpul.

Di sinilah berlakunya fenomena yang dipanggil biomagnifikasi. Bayangkan satu rantaian makanan: jika seekor ikan kecil mempunyai sedikit merkuri, seekor ikan pemangsa yang memakan beratus-ratus ikan kecil sepanjang hayatnya akan mengumpul kepekatan merkuri yang berlipat kali ganda lebih tinggi. Inilah sebabnya mengapa ikan pemangsa bersaiz besar sering kali mempunyai risiko kandungan logam berat yang lebih tinggi berbanding ikan yang lebih kecil.

Kesan Jangka Panjang terhadap Kesihatan Ikan

Satu tanggapan yang sering berlaku ialah ikan yang masih hidup dianggap tidak terjejas oleh pencemaran. Hakikatnya, logam berat jarang menyebabkan kematian serta-merta kecuali dalam keadaan pencemaran yang sangat serius. Sebaliknya, kesannya lebih bersifat kronik dan berlaku secara beransur-ansur.

Logam berat yang terkumpul dalam tubuh ikan boleh mengganggu fungsi enzim, merosakkan tisu hati yang berperanan dalam proses detoksifikasi, serta menjejaskan sistem imun. Apabila sistem imun menjadi lemah, ikan lebih mudah diserang penyakit yang disebabkan oleh bakteria, kulat atau parasit yang sememangnya wujud dalam persekitaran akuatik.

Dalam keadaan ini, perubahan persekitaran yang sederhana seperti penurunan oksigen terlarut (dissolved oxygen, DO) atau peningkatan suhu air boleh meningkatkan tekanan fisiologi terhadap ikan. Gabungan tekanan persekitaran dan kesan pencemaran logam berat akhirnya boleh menyebabkan kejadian kematian ikan secara besar-besaran.

Dilema Akuakultur Sangkar

Dalam konteks akuakultur sangkar yang banyak dijalankan di Malaysia, risiko ini menjadi lebih kompleks. Ikan diternak dalam kepadatan yang tinggi dan ruang yang terhad. Mereka tidak boleh berenang ke kawasan lain jika kualiti air merosot. Jika sedimen di bawah sangkar tersebut telah lama tercemar oleh sisa domestik atau industri, ikan sangkar ini akan terdedah kepada “ancaman dari bawah” secara berterusan sepanjang tempoh pembesaran mereka.

Dari Teori ke Analisis Makmal

Pemahaman tentang bagaimana logam berat memasuki dan terkumpul dalam tubuh ikan bukan sekadar konsep teori. Di Fakulti Sains dan Teknologi Industri (FSTI), Universiti Malaysia Pahang Al-Sultan Abdullah (UMPSA), kajian berkaitan bioakumulasi dalam sistem akuatik sedang dijalankan bagi memahami bagaimana faktor seperti kualiti air, sedimen dan tekanan persekitaran mempengaruhi kesihatan ikan.

Antara persoalan yang dikaji ialah bahagian tubuh ikan yang paling banyak mengumpulkan logam berat. Adakah bahan pencemar tersebut lebih banyak terkumpul dalam otot yang menjadi sumber makanan manusia, atau tertumpu pada organ seperti hati dan insang?

Pendekatan ini membantu menjelaskan mengapa dalam sesetengah keadaan, kematian ikan tidak berlaku secara langsung akibat pencemaran, sebaliknya berpunca daripada gabungan tekanan fisiologi, penyakit dan perubahan persekitaran. Data yang diperoleh juga penting dalam pembangunan sistem amaran awal bagi membantu penternak ikan sangkar mengenal pasti risiko pencemaran sebelum ia mencapai tahap yang boleh menjejaskan kesihatan manusia.

Perjalanan logam berat dari sungai ke pinggan makanan merupakan satu proses yang kompleks dan melibatkan pelbagai interaksi fizikal, kimia dan biologi. Proses ini merangkumi pemindahan melalui air, sedimen, pernafasan dan rantaian makanan sebelum akhirnya terkumpul dalam tubuh ikan.

Ikan yang kelihatan segar di pasar tidak semestinya bebas daripada bahan pencemar yang tidak dapat dilihat dengan mata kasar. Persoalannya, bagaimana logam berat ini dapat dikenal pasti dan diukur dengan tepat? Dalam bahagian ketiga dan terakhir siri ini, kita akan melihat bagaimana teknologi analisis moden di makmal digunakan untuk mengesan logam berat dalam tisu ikan serta bagaimana pengguna boleh membuat pilihan yang lebih bijak mengenai makanan yang diambil.

Kredit foto utama-stockphoto

Rujukan:

1. Abu Bakar, et al. (2026). Short-Term Water Quality Assessment at a Monsoon-Affected Caged Fish Farming Site in Malaysia: A Case Study. Malaysian Journal of Chemistry. https://doi.org/10.55373/mjchem.v28i1.124
2. Singh, et al. (2023). Heavy Metal Contamination in the Aquatic Ecosystem: Toxicity and Its Remediation Using Eco-Friendly Approaches. Toxics. https://doi.org/10.3390/toxics11020147
3. Yousafzai, et al. (2017). Bioaccumulation of Some Heavy Metals: Analysis and Comparison of Cyprinus carpio and Labeo rohita from Sardaryab, Khyber Pakhtunkhwa. BioMed Research International. https://doi.org/10.1155/2017/5801432
4. Jabatan Alam Sekitar (JAS). Laporan Kualiti Alam Sekeliling (Beban Pencemaran Punca Tetap). Kementerian Sumber Asli Dan Kelestarian Alam. https://edl.doe.gov.my/discovery?query=+and+contains%2528Title%252C%2527EQR%2527%2529+and+category%3d+%2527Koleksi+Digital%2527&category=Koleksi%20Digital&main=Digital

Biodata Penulis:
ChM. Dr. Wan Norfazilah Wan Ismail merupakan pensyarah kanan program Kimia Industri di Fakulti Sains dan Teknologi Industri, Universiti Malaysia Pahang Al-Sultan Abdullah (UMPSA), seorang Ahli Kimia Berdaftar dan Certified HRDC Trainer. Kajian beliau berfokus kepada keselamatan makanan dan kualiti persekitaran.