Memahami Konsep Ujian Saringan Kanser: Ketepatan, Salah Faham, dan Rasional Saintifik

Penulis: Dr. Zainab Mat Yudin,
Pakar Perubatan Keluarga, Hospital Pakar Universiti Sains Malaysia
Pensyarah Perubatan di Pusat Pengajian Sains Pergigian USM

Menyelami Konsep Ujian Saringan Kanser: Ketepatan, Salah Faham, dan Rasional Saintifik

Di ruang menunggu klinik dan hospital, bisikan kebimbangan sering berlegar apabila perkataan “saringan kanser” disebut. Ramai yang membayangkan prosedur yang menyakitkan, atau lebih menakutkan, menerima berita buruk yang bakal mengubah hidup sekelip mata. Ketakutan ini berakar umbi daripada kekeliruan asas: menganggap saringan sebagai pengesahan penyakit, bukannya benteng pertahanan awal. Memahami sains di sebalik ujian saringan adalah langkah pertama untuk menghapuskan stigma dan ketakutan yang tidak berasas.

Hakikat Ujian Saringan Kanser: Membezakan Saringan dan Diagnosis

Ujian saringan (screening) direka khusus untuk individu sihat yang tidak mempunyai sebarang gejala atau tanda penyakit. Tujuannya bukan untuk mengesahkan kanser, sebaliknya berfungsi sebagai penapis awal bagi memisahkan populasi kepada dua kelompok:

1- Mereka yang berkemungkinan rendah mempunyai keabnormalan.

2- Mereka yang menunjukkan tanda awal risiko dan memerlukan pemeriksaan lanjut.

Ujian diagnostik pula adalah ujian untuk membuat pengesahan penyakit. Terdapat beberapa perbezaan antara ujian saringan dan ujian diagnostik (Rajah 1). Menjalani ujian saringan bukanlah bermakna doktor mengesyaki anda menghidap kanser; ia adalah langkah pengawasan proaktif sebelum sel tidak normal berpeluang menjadi sel kanser dan merebak.

Sains di Sebalik Ketepatan: Sensitiviti versus Spesifisiti

Keberkesanan mana-mana ujian saringan diukur melalui dua metrik biostatistik utama: Sensitiviti dan Spesifisiti (Rajah 2). Keseimbangan antara kedua-dua parameter ini menentukan sejauh mana sesuatu ujian itu boleh dipercayai.

1-Sensitiviti (Kepekaan)

Sensitiviti merujuk kepada kebolehan ujian untuk mengesan individu yang benar-benar menghidap penyakit (True Positive Rate).

i- Ujian dengan sensitiviti 95% bermaksud jika 100 orang berpenyakit diuji, 95 orang akan dikesan positif, manakala 5 orang terlepas (negatif palsu / false negative).

ii- Dalam konteks saringan, sensitiviti tinggi amat kritikal agar penyakit berbahaya pada peringkat awal tidak terlepas daripada radar klinikal.

2- Spesifisiti (Kekhususan)

Spesifisiti merujuk kepada kebolehan ujian untuk mengenalpasti individu yang benar-benar sihat (True Negative Rate).

i- Ujian dengan spesifisiti 90% bermaksud jika 100 orang sihat diuji, 90 orang akan disahkan negatif, manakala 10 orang tersilap ditandakan sebagai positif (positif palsu / false positive).

ii-Spesifisiti tinggi memastikan individu sihat tidak dihujani kebimbangan melampau atau terdedah kepada prosedur susulan invasif yang tidak perlu.

Mengapa Bukan Semua Ujian Boleh Dijadikan Ujian Saringan?

Persoalan lazim yang sering timbul ialah: “Mengapa kita tidak lakukan imbasan seluruh tubuh (whole-body scan) atau ujian penanda tumor darah (tumor markers) untuk semua orang setiap tahun?”

Dalam sains perubatan berpandukan bukti (evidence-based medicine), sesuatu prosedur dipatuhi dan diluluskan sebagai program saringan kebangsaan. Ujian tidak boleh dijadikan alat saringan sewenang-wenangnya atas beberapa sebab:

i- Bahaya Positif Palsu dan Rawatan Berlebihan (Overdiagnosis):

Ujian seperti penanda tumor darah (contohnya CA-125 atau CEA) tidak spesifik untuk kanser semata-mata; keradangan ringan atau jangkitan boleh meningkatkan kadarnya. Keputusan positif palsu membawa kepada siri ujian lanjutan yang menyakitkan (seperti biopsi jarum atau pembedahan eksplorasi) serta trauma emosi yang berat bagi individu yang sebenarnya bebas penyakit (Gambar 1).

ii- Risiko Langsung Prosedur:

Sesetengah ujian mempunyai risiko fizikal. Contohnya, kolonoskopi membawa risiko kecil tetapi nyata seperti luka atau perforasi pada usus. Imbasan CT berulang kali pula mendedahkan individu sihat kepada dos radiasi pengionan yang terkumpul.

iii-Ketiadaan Bukti Pengurangan Kematian:

Sesuatu ujian saringan hanya dianggap berjaya jika ia terbukti secara klinikal mengurangkan kadar kematian keseluruhan bagi kanser tersebut, bukan sekadar memanjangkan tempoh seseorang itu hidup dengan pengetahuan tentang diagnosisnya. Jika mengesan kanser lebih awal tidak mengubah hasil rawatan atau jangka hayat pesakit, saringan tersebut tidak memberi manfaat bersih.

iv-Beban Kos dan Logistik Kesihatan Awam:

Program saringan populasi memerlukan ujian yang kos-efektif, mudah diakses, ringkas, dan boleh diterima oleh masyarakat secara meluas (contohnya ujian sampel najis untuk kanser kolorektal berbanding mewajibkan semua orang menjalani kolonoskopi hospital).

Mengubah Paradigma: Daripada Ketakutan kepada Pemerkasaan Diri

Rasa takut terhadap saringan berpunca daripada andaian bahawa “apa yang tidak diketahui tidak akan menyakiti”. Hakikatnya, kelewatan mendapatkan pemeriksaan adalah musuh utama. Sebahagian besar kanser lazim seperti kanser serviks, payudara, dan usus besar mempunyai jendela prakanser atau peringkat awal di mana rawatan bukan sahaja kurang agresif, malah menawarkan kadar kesembuhan melebihi 90%.

Memahami konsep saringan, batas keupayaan ujian, dan parameter saintifiknya membolehkan masyarakat melihat saringan bukan sebagai ancaman, sebaliknya sebagai alat perisikan perubatan paling ampuh untuk memelihara kualiti hidup (Gambar 2).

Rujukan:

1. Kementerian Kesihatan Malaysia (KKM). (2020). National Strategic Plan for Cancer Control Programme (NSPCCP) 2021–2025. Non-Communicable Disease Section, Disease Control Division.
2. Wilson, J. M. G., & Jungner, G. (1968). Principles and practice of screening for disease. Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO Public Health Papers, No. 34).
3. World Health Organization (WHO). (2020). Screening programmes: a short guide. Increase effectiveness, maximize benefits and minimize harm. WHO Regional Office for Europe.

Pengakuan Penggunaan Kecerdasan Buatan

Artikel dan bahan grafik konsep ini dibangunkan dengan bantuan teknologi kecerdasan buatan (AI) bagi tujuan pemudahcaraan visual dan sintesis maklumat. Kandungan akhir telah disemak, dinilai, dan disahkan ketepatannya oleh penulis bagi menjamin integriti saintifik.

Biodata Penulis
Dr. Zainab Mat Yudin mendapat pendidikan sebagai doktor perubatan pada tahun 2003 daripada Universiti Sains Malaysia. Beliau pernah bertugas di Hospital Alor Setar, Klinik Kesihatan Rasa dan Klinik Ibu dan Anak Kuala Kubu Bharu. Pada tahun 2015, beliau telah menamatkan pengajian dalam bidang Pakar Perubatan Keluarga di Universiti Sains Malaysia dan beliau bertugas di klinik kesihatan di Sabah iaitu Klinik Kesihatan Putatan dan Klinik Kesihatan Kundasang sebelum bertugas sebagai Pensyarah Perubatan di Pusat Pengajian Sains Pergigian USM pada tahun 2016 sehingga kini. Beliau juga bertugas di Klinik Rawatan Keluarga, Hospital Pakar Universiti Sains Malaysia, Kelantan.