Keupayaan Kumpulan Ikan Diadromus Beradaptasi dengan Iklim

Penulis: Dr. Mohamad Nor Azra,
Penyarah Kanan,
Institute of Climate Adaptation and Marine Biotechnology (ICAMB),
Universiti  Malaysia Terengganu (UMT)

Sesetengah spesies ikan tidak hidup sepenuhnya di satu habitat sahaja. Mereka akan berpindah antara sungai air tawar dan laut masin pada peringkat tertentu dalam kitaran hidup mereka. Kumpulan ikan ini dikenali sebagai ikan diadromus.

Perpindahan ini biasanya berkait dengan proses pembiakan, pembesaran atau mencari sumber makanan yang sesuai. Antara contoh ikan diadromus yang terkenal ialah salmon di kawasan beriklim sederhana, manakala di rantau Asia termasuk Malaysia terdapat spesies seperti ikan terubuk, belut air tawar dan beberapa jenis ikan kakap yang menunjukkan corak migrasi serupa.

Migrasi antara sungai dan laut ini penting untuk kelangsungan hidup ikan diadromus. Sebahagian spesies berpindah untuk membiak, manakala sebahagian lain melakukannya bagi mendapatkan sumber makanan dan habitat yang lebih sesuai pada peringkat pertumbuhan tertentu. Oleh sebab ikan ini bergerak antara dua ekosistem berbeza, ia turut memainkan peranan dalam pemindahan nutrien dan tenaga antara kawasan sungai dan laut.

Namun begitu, perubahan iklim global mula memberi kesan terhadap habitat dan pola migrasi ikan ini. Peningkatan suhu air, perubahan corak hujan, kejadian banjir dan kemarau yang lebih ekstrem, serta perubahan tahap kemasinan air boleh menjejaskan proses pembiakan, pertumbuhan dan laluan migrasi spesies diadromus. Keadaan ini turut memberi cabaran kepada kelangsungan populasi ikan tersebut di banyak kawasan dunia.

Cabaran Perubahan Iklim

Perubahan iklim memberi kesan langsung terhadap biologi dan kitaran hidup ikan diadromus. Banyak spesies bergantung pada perubahan suhu air, arus sungai dan musim hujan sebagai petunjuk untuk memulakan migrasi. Apabila suhu air berubah lebih awal atau menjadi tidak menentu akibat pemanasan global, pola migrasi ikan juga boleh terganggu. Keadaan ini menyebabkan sesetengah spesies tiba terlalu awal atau terlalu lewat di kawasan pembiakan, sekali gus menjejaskan peluang hidup anak ikan yang baru menetas.

Selain itu, ikan diadromus juga berdepan cabaran fisiologi yang dikenali sebagai osmoregulasi, iaitu keupayaan mengawal keseimbangan garam dan air dalam badan ketika bergerak antara air tawar dan air masin. Perubahan tahap kemasinan di kawasan muara akibat perubahan iklim boleh mengganggu proses ini. Pada masa yang sama, suhu air yang lebih tinggi dan kandungan oksigen yang semakin rendah turut meningkatkan tekanan terhadap sistem badan ikan, terutama fungsi insang dan buah pinggang. Jika keadaan ini berterusan, kadar kelangsungan hidup ikan diadromus boleh terjejas.

Tiga Mekanisme Adaptasi Ikan Diadromus

Walaupun perubahan iklim memberi tekanan besar terhadap habitat sungai dan laut, ikan diadromus masih mempunyai beberapa mekanisme adaptasi untuk meningkatkan peluang hidup mereka. Adaptasi ini boleh dilihat dari aspek fisiologi, tingkah laku dan perubahan genetik dalam jangka panjang.

(i) Adaptasi fisiologi

Ikan diadromus mempunyai keupayaan menyesuaikan fungsi badan apabila berlaku perubahan suhu dan tahap kemasinan air. Organ seperti insang dan buah pinggang memainkan peranan penting dalam proses ini. Pada peringkat sel, sesetengah spesies boleh menghasilkan protein khas yang membantu melindungi sel daripada kerosakan akibat suhu tinggi. Dalam masa yang sama, sistem kawalan garam dalam badan turut menyesuaikan diri mengikut perubahan persekitaran air tawar dan air masin.

(ii) Adaptasi tingkah laku

Selain perubahan pada fungsi badan, ikan diadromus juga boleh mengubah pola tingkah laku mereka. Antaranya termasuk mengubah masa migrasi supaya tidak berlaku ketika suhu air terlalu tinggi. Sesetengah spesies juga akan mencari kawasan air yang lebih sejuk seperti lubuk dalam, kawasan terlindung di bawah pokok, atau lokasi yang menerima aliran air bawah tanah. Jika laluan migrasi asal tidak lagi sesuai, ikan juga boleh menggunakan laluan sungai lain yang mempunyai keadaan lebih stabil.

(iii) Adaptasi genetik dan evolusi

Dalam jangka panjang, perubahan persekitaran boleh menyebabkan proses pemilihan semula jadi berlaku dalam populasi ikan diadromus. Individu yang mempunyai ketahanan lebih baik terhadap suhu tinggi atau perubahan kemasinan air mempunyai peluang hidup dan membiak yang lebih tinggi. Ciri-ciri ini kemudian diwarisi oleh generasi seterusnya. Dari semasa ke semasa, proses ini membantu populasi ikan menyesuaikan diri dengan perubahan iklim yang berterusan.

Masa Depan Ikan Diadromus dan Peranan Manusia

Kajian menunjukkan ikan diadromus masih mempunyai keupayaan untuk menyesuaikan diri terhadap perubahan persekitaran melalui mekanisme fisiologi, tingkah laku dan evolusi. Namun begitu, proses adaptasi ini memerlukan masa dan keadaan habitat yang sesuai untuk terus berlaku.

Dalam banyak keadaan, cabaran terbesar bukan sahaja perubahan iklim tetapi juga aktiviti manusia yang mengganggu laluan migrasi ikan. Pembinaan empangan tanpa sistem laluan ikan, pencemaran sungai dan muara, serta kemusnahan hutan di kawasan tebing sungai boleh menjejaskan pergerakan dan kawasan pembiakan spesies ini. Jika habitat dan laluan migrasi terus terganggu, keupayaan adaptasi semula jadi ikan diadromus juga akan menjadi semakin terhad.

Oleh itu, aspek pemuliharaan habitat sungai dan muara perlu diberi perhatian dalam pembangunan masa hadapan. Infrastruktur berkaitan sungai dan pesisir perlu mengambil kira keperluan ekologi hidupan akuatik supaya populasi ikan diadromus dapat terus bertahan dalam keadaan iklim yang semakin berubah.

Sumber gambar utama-diadsea

Biodata Ringkas Penulis